خیابان یکطرفه

گزارش مرگِ آسمان

2012-01-21T18:38:00.000+03:30

اَبْر

تِکّه تِکّه

شُش‌های وَرَم کرده در آسمان.

بالا رفته و

بالا آورده تمامِ شهر،

تمامِ کوچه‌ها

و تمامْ .

. . . تکْ بوقِ ممتدِ آخرش هم نَزَد، [رعد]

مثلِ رخدادِ بیمارستان و پرستار

بوق [دید دید] بوق!

بعدِ تمامِ تن

تمامِ رگ و پوست و چشم و استخوان

بعدِ مرگ، روی تختِ بیمارستان

روی مانیتور، با رنگِ سبزِ خلاص.

درست مثلِ همان

آسمانِ طوسی

با شش‌های وَرَم کرده‌اش

روی دستِ شهر، مُرد

ترجمه سه شعر از گِرت استریدام

2012-01-12T23:23:00.000+03:30

گِرت استریدام (GertStrydom)شاعر اهل ژوهانسبورگ آفریقای جنوبی از کشف‌های جدیدِ من است. بنا بر اطلاعات واصلهتا کنون از این شاعر شعری به فارسی برگردان نشده و این‌ها با همه‌ی قوت و ضعف‌هاشاناولین‌ها هستند. او شاعری‌ست که کارهاش به شکل هماهنگی به نظر و بن‌مایه‌هایکارهای من شبیه است. صاحبِ بلامنازع ترجمه‌ام از شعر دوم آمنه است. ترجمه‌ی شعرسوم را هم بنا به شباهت تماتیک کار با آهنگ (the day that never comes) از گروه متالیکا به علاقه‌مندانآلبوم (Death Magnetic) از همین گروهتقدیم کرده‌ام.

مرثیه‌ای برای «مِنات»

خاموش، خاموش برمی‌خیزم

در صبحِ نو

و پستان‌هات را نوازش می‌کنم

تو به خوابِ ابدی رفته‌ای

و من

چه عمیق، چه عمیق

قلب‌ام درد می‌گیرد

رنگارنگ

گل‌ها جوانه زده‌اند

وز وزِ حشرات و آوای پرندگان به‌پاست

و من چقدر دل‌ام برایت تنگ شده

هنگام که بهار در طلیعه است

آسمان

چون چشمان‌ات آبی‌ست

دستان‌ام باز و بسته می‌شوند

در سمفونیِ آوازِ پرندگان

و من آرزو می‌کنم

تو اینجا باشی

بودن‌ات زود گذشت

این یادگاری‌ست که از تو بر زمین ماند

جایی که در آن هیچ کس آزاد نیست

و خاطره‌ات روی مرگ و راه شعله‌ور است

در نسیم صبح‌گاه تو را به خاک می‌سپارم

واژه‌هام

آن‌گاه که در سوگ می‌غرند

پرپر می‌زنند

اینجا و آنجا

و حتی درختان بید هم می‌گریند

رؤیا

ترجمه‌ای برای آمنه

همچون صاعقه‌ای سپید – آبی

که از آسمانِ روشن

به یک تن از ما زد

یا شهاب سنگی شعله‌ور

که گداخته به سوی زمین

در شبی آرام و سیاه

- بی حتا اقبالی کوتاه -

به خانه‌ام زد،

من خوابِ تو را دیدم

سال‌ها پیش از آنکه ببینم‌ات

و این رؤیا بیرون از رنگ‌ها

به حقیقت پیوست

بودنِ با تو

بیش از عمرِ ستاره‌ها و کهکشان

ماندنی‌ست

با نیروی بزرگ‌تر از تقدیر

پس خدایگان

با دست‌های توانمندشان

من و تو را در آغوش می‌گیرند

و ما

راهِ خود می‌رویم و آن را می‌سازیم


نمایی از موزیک ویدئوی روزی که هیچ‌گاه نمی‌آید		از گروه متالیکا

سرباز محتضر

هنگامی‌که چشمان‌اش را بَست

هلیکوپتر بالای سَرش

- در آسمان -

پِت‌پِت می‌کرد

و وقتی زخم‌اش را فشار می‌دادم

نبض‌اش زیر انگشتان‌ام می‌خوابید

زخم تیری

کز آن رنگِ سرخ می‌تراوید

صورت‌اش

خاموش و پریده رنگ

چشمان‌اش بهت زده از درد

باز بسته می‌شد

چیزی نامکشوف در آنها به من زُل می‌زد

خطوطِ لب‌اش سنگ می‌شد و

نفس‌اش پس می‌رفت

اینجا

با فرودِ ماشینِ پرنده

طوفانِ شن می‌شود،

باد می‌آید

و من

بوی خون‌اش را حس می‌کنم

سنگِ سیاه روی سنگِ سپید - شعری از سزار وایه‌خو

2011-12-07T23:30:00.001+03:30

چندی‌ست که پس از سال‌ها اشتیاق و علاقه، سرانجام موفق شدم مجموعه‌ای از شعرهای "سزار وایه‌خو" شاعر پرویی و مورد ستایش‌ام را به فارسی برگردانم. این اشعار کم و بیش، و پیش‌تر توسط مترجم‌هایی دیگر برگردانده شده بود. از جمله کتابی با عنوان "کاش همه‌ی درها را می‌زدم" به اهتمام علی معصومی و کیوان نریمانی سال‌ها قبل ترجمه شده که منتخبی از 3 دفتر مشهور شاعر است.

اما آنچه من را متقاعد کرد به برگردان شعرهای وایه‌خو، حسی مشترک با شاعر "کوکا" و "رنج" بود و اینکه از دیدگاه من، ترجمه‌ی اشعار او تا کنون، به درستی حقِ مطلب را درباره‌ی آثار او ادا نمی‌کرد. حال این شعر از مجموعه‌ي "جامعه‌ی مدنی" او به عنوان واپسین شعر و برگردانم از این شاعر اینجا نقش است. از "محسن عمادی" عزیز به خاطر دل‌گرمی و پیشنهادش برای ترجمه‌ی منتخبی از اشعار "پیامبر رنج" سپاسگزارم و همین ترجمه تقدیم به او برای ابلاغ امتنان.

روزی در باران

مرگِ من فرا می‌رسد

در پاریس

روزی کز اکنون

آن را به چشم می‌بینم

در پاریس

مرگِ من فرامی‌رسد

شاید پنج‌شنبه روزی چون امروز

در پائیز

سر رسد

و من

از راهش برنمی‌خیزم

آری پنج‌شنبه خواهد بود

چون همین امروز

که دست به کارِ سرودنم

و استخوانِ بازوانم را به ناکجا یله داده‌ام

و هیچ‌گاه چنین

خود را تنها به راه‌ها نسپرده‌ام

سزار وایه‌خو مرده‌ست

همه آزارش دادند

و آزارش بر هیچ‌کس نرفت.

چه سخت آزارش دادند

با دیلم و طناب

وینان شاهدانند: پنج‌شنبه‌ها

استخوانِ بازوان

تنهایی

باران

راه‌ها

کنشِ واژه‌ها در تقاطع عقل و عاطفه

2011-08-25T13:59:00.000+04:30

«ما نه تنها برای تفسیر آواز و غزل آماده نیستیم، بلکه هیچ حقی هم در این کار نداریم، زیرا قلمرویی که در آن گفت‌وگو میان شعر و اندیشه برقرار است به آهستگی قابل کشف شدن، دسترسی و تفحص در اندیشه است.» مارتین هایدگر

ادبیات چیست؟ هر کس به زبانی صفتِ حمد و ذمِ این منشور گوید و از ظنِ خود یار و یاورش شود. واژه‌نامه‌ی آکسفورد اما ظنی قریب به پذیرش دارد و گویا بسیاری بر این باورِ آکسفوردی هستیم که می‌گوید: «تولید ادبی (ادبیات) در کل؛ مجموعه نوشته‌هایی‌ست که در کشور یا دوره‌ای خاص، یا در سرتاسر جهان به وجود می‌آیند، یا در معنایی محدودتر، نوشته‌ای‌ست با زیبایی فرم یا تأثیر عاطفی». اما جوزف هیلیس میلر بر مبنای پژوهشی ساختارشکنانه معتقد است: «با جایگزین شدن تدریجی رسانه‌های جدید به جای کتاب‌های چاپی، تعاریف لغت‌نامه‌ای از ادبیات رفته رفته منسوخ می‌شوند.»

روزگاری که رابطه‌ای مستقیم و خلل ناپذیر میان اثر ادبی و مولف وجود داشت، چنین حکایت‌هایی نیز وردِ زبان بود: روزی، روزگاری فردی خوش قریحه و پراحساس چیزکی نوشت و نزدِ بزرگی عرضه کرد و بزرگ چون احساسِ عمیقِ فرد خوش قریحه را در غلیان دید، فرمود: شما باید شاعر شوید! و شد آنچه باید می‌شد.

ادبیات، در معنای امروزی‌اش هم خالی از این غلیان احساس و شورمندی مزاج نیست. به عبارتی ملموس‌تر، به ویژه در ملکِ ادب‌پرور ایران چنین مرسوم بوده و هست که عقل و حساب‌گریِ دنیا بر ذمه‌ی فلاسفه و شورِ احساس و عاطفه بر سینه‌ی شاعران سنجاق شود. اما آیا با چنین نگرشی «توماس مان»، «راینر ماریا ریلکه»، «شارل بودلر»، «جیمز جویس»، «ارنست همینگوی» و «فرانتس کافکا» در زمره‌ی پدیدآورندگان ادبیات می‌گنجند؟ حال بگذریم از فلاسفه‌ای چون هایدگر که دلی قرص در گرو شعر داشت و سارترکه رمان می‌نوشت. یا حتی فیلسوفانی متأخرتر نظیر دریدا و بلانشو که جهانِ پیرامون را از قابِ ادبیات بررسی و نام‌گذاری می‌کردند. بدیهی‌ست که با چنین دایره‌ی تنگی نامِ تمامِ این پرآوازه‌گان را باید از حیطه‌ی ادبیات قلم گرفت. نتیجه چه خواهد بود؟ صحرایی لم‌یزرع که از شاهکارهای قرن بیستمی خالی‌اند و تنها باید به اندک آثار به جای مانده از دوره رمانتیزم دل‌خوش کرد.

اما بر خلاف چنین فهمِ کم‌مایه و خالی از تعمقِ سنت‌گرایان ادبی و میراث‌داران کنونی آن، ظهور و تأثیر ادبیات به معنای دقیق و البته قابل بررسی‌اش، (آنگونه که از خوانشِ آثار بزرگ ادبی برمی‌آید) حاصلِ سه عنصرِ زبان، آزادی دموکراتیک بیان و مفهومِ مدرن «خویشتن» است. سه عنصری که از رهگذار توسعه فرهنگ پدید آمده و در فرآیندی کنشی، در حال نقد شدن مداوم هستند. در این میان بسیاری از ناقدان معتقدند ادبیات چیزی جز پرداختن به ماهیتِ وجودی خویشتن در فضایی آرام و آزاد نیست که به وسیله زبان بیان می‌شود. حال در این مسیر می‌توان حقیقت خویشتن (Self) را در دایره‌ای به فراخ‌ناکیِ نظرات دکارتی تا هایدگری بررسی کرد اما چه همراه با دکارت بگوییم «من می‌اندیشم پس هستم»، چه از دریچه‌ی خودآگاهی در باب ادراک انسانِ «جان لاک» نگریسته و چه به منِ مطلقِ «فیخته»، خودآگاهی مطلق «هگل»، من به مثابه‌ی عاملِ اراده‌ی معطوف به قدرت در آثار نیچه، «خودِ» فرویدی و هوسرلی یا حتی «دازاین» هایدگر نظر کنیم، خویشتن مبنای ساختی و شکل دهنده‌ی ذهنیتی‌ست که مؤلف با استناد و تکیه بر آن به تولیدِ کالای ادبی مبادرت می‌ورزد.

از نخستین رمان‌های جهان که عمده آنها با روای اولِ شخص روایت می‌شد تا شعرهای رمانتیکِ «ویلیام بلیک» و «چارلز کینگزلی» هر کدام به نوعی، مفهومِ «من» را تأئید کرده‌اند. بر همین مبناست که گرایش‌های گوناگون و سبک‌سازی‌های ادبی، «ذهنیت»، بازنمایی شده در قالب شعر و رمان و نمایشنامه را به طورِ خستگی ناپذیری بسط و گسترش داده‌اند، حال ذهنیت، چه ذهنیتِ راوی را ملاک کنشِ نوشتن قرار داده و چه ذهنیتِ شخصیت، موضوعی که ثابت و رایج مانده است چیزی نیست جز «خویشتن» و ارائه‌ی مفهومی نوشده در این مضمون. در این میان گرایش به هر کدام از تعاریفِ «من» در سویه و آثار اندیشمندان را بپذیریم، مفهوم «دیگری» نیز خواه ناخواه پدید آمده و ادبیات در چرخه‌ی پرداخت به «ذهنیت» و «عینیت» قرار می‌گیرد. بنابراین شاید برای روشن شدن بحث و نتیجه گیری از اینکه ادبیات چیست بتوان با احتیاط این جمله را نیز پیش از تعریف پیشین بیان کرد: ادبیات استفاده خاص از واژه‌هاست که خویشتن را کاویده و بازنمایی می‌کند.

روبه‌رو شدن با چنین تعریفِ پیچیده‌ای، بی شک برداشتِ سنت‌گرایانه از ادبیات، یعنی کاربردِ احساسی و عاطفیِ واژه‌ها را به محاق می‌برد. کافی‌ست به این نکته‌ی سهل و ممتنع پی ببریم که از افلاطون تا بارت (و حتی پس از آن) درباره ادبیات سخن گفته‌اند و می‌گویند. بدیهی‌ست که در این میان نه تنها ادبیات، کنشی برگرفته از تمامِ خواصِ بشری از جمله خلاقیت و اندیشیدن است بلکه به نوعی دیگر، خود، تمامِ تاریخِ اندیشه هم هست. هیلیس میلر در یک تطبیقِ خلاق، با درکنار هم قرار دادن دو رمان هم‌نام، یعنی «رابینسون کروزوئه» و «رابینسون سوئیسی و اهل خانواده» اثر ویس، این سیر تاریخی را در سپهر اندیشه مشخص می‌کند. یکی معاصر هگل است و دیگری هم‌عصر با کالریج و شلی

*این یادداشت در شماره 79 مجله همشهری ماه منتشر شده است

اتاقی که مرکز جهان نیست

2011-07-18T19:50:00.000+04:30

چند وقتی‌ست که اینجا، برای اینجا ننوشته‌ام. برای روزنامه و مجله و فیس‌بوک و چه و چه نوشته‌ام و حالا، اِی، اینجا هم گذاشته‌ام. امروز که آمدم سری به خیابان یکطرفه بزنم، دیدم چه صبور و چه شریف مقابل‌ام نشسته، با همان ستِ کرم – شکلاتی‌ش، که همیشه لبخند به لب دارد و در برابرم متواضع است.

راست‌اش از شما چه پنهان اول آمدم درباره‌ی گوگل پلاس بنویسم. دیدم به خیابان یکطرفه چه؟ خودِ صفحه‌ی گوگل پلاس‌ام هست، خب همانجا می‌نویسم‌اش. تازه، خواننده هم بیشتر دارد. بعد گفتم بنویسم که در این چند ماهِ عقب، چه کارها کرده‌ام. ازدواج کردم، چندباری محل کارم را تغییر دادم، با کسانِ جدیدی دوست شدم و البته نخستین کتاب‌ام را هم به دست ناشر دادم. این‌ها هم مجاب‌ام نکرد برای نوشتن در خیابان یکطرفه. همه‌اش را (به جز آخری) همه می‌دانند. پس راهی نمی‌ماند جز اینکه کمی با خودم اختلاط کنم و سر به سودایی بسپارم که خودِ خیابان را خوش‌تر آید. یعنی درباره‌ی وبلاگ‌ام بنویسم.

راست‌اش این است که وبلاگِ خیابان یکطرفه، در همه‌ی این سال‌ها (از سالِ 81 که روی سرور پرشین بلاگ بود و بعد به بلاگفا رفت و چند سالی‌ست که سر از بلاگ اسپات درآورده) برای من حکم خانه‌ی پدری را داشته و دارد. گاهی مثل یک بچه‌ی چموش ترک‌اش کرده‌ام و راهیِ ولایات و ایالات دیگر شده‌ام، گاه دست مهمانی را گرفته‌ام و به آن آورده‌ام و گاه آنچنان ریخت و پاش‌اش کرده‌ام که تنها یک مادر می‌توانسته -بی‌منّت- مرتب‌اش کند. اما هر جا، هر وقت دل‌ام تنگ شده و پای‌ام از هر چه خانه‌ست بریده، آمدم و کنج خودم را در این خانه تسخیر کرده‌ام. خیابان یکطرفه برای من اتاقِ تنهایی‌ست. اتاقی که نه در آن کتاب دارم و نه کامپیوتر و نه تلفن. اما هر چه باشد درب‌اش به مهر و وقار اهالی خانه کوفته می‌شود. درست مثل آن موقع که از سرِ سفره‌ی غذا قهر می‌کردم و فی‌الفور راهی اتاق‌ام می‌شدم تا تنها باشم ولی چیزی نمی‌گذشت که تهِ دل‌ام چیزی می‌خواست، کسی درب را بزند و بشقاب غذا را برای‌ام بیاورد. اینجا همان اتاق است. با همه‌ی میل به تنهایی، هستند کسانی که درِ اتاق را کوفته و چیزکی برای‌ام هدیه آورده باشند.

مُسکِن - شعری از مارگارت ات‌وود

2011-06-13T01:10:00.000+04:30

چند سال قبل قصد داشتم گزیده‌ای از اشعار «مارگارت ات‌وود» را ترجمه کنم، اما جناب «احمد پوری» پیش دستی کرد و همان مجموعه را زودتر برگرداند و منتشر کرد. اما چندی پیش شعرهایی دیگر از ات‌وود را یافتم که امیدوارم به مرور ترجمه کرده و منتشر کنم. این شعر نخستین مورد از آن مجموعه است.

ازدواج

خانه نیست

یا حتا خیمه‌ای،

پیش از آنهاست

و سردتر

مرزی میان جنگل و صحراست

روی پله‌های بی‌نقش و نگار

پسِ پشتِ جایی که قوز کرده‌

بیرون،

چُس‌ِفیل می‌خوریم

جایی دردناک و شگفت آور

برای زنده ماندن

در این دوردست حتا

ما درحالِ یاد گرفتنیم

که چطور آتش درست کنیم

نکاتی چند درباب منازعات ایرانی - عربی

2011-04-22T03:42:00.003+04:30

دروازه‌ی قادسیه بغداد
ساخته شده از کلاه خود سربازان ایرانی

تاریخ جنگ‌هایی که به بهانه یا دلیل نژادپرستانه در دنیا اتفاق افتاده‌اند برخی را به این انگاره نزدیک می‌کند که دشمنی برابرنهاده‌ای از نژادپرستی‌ست. حال اینکه برای دشمنی می‌توان بهانه‌هایی دیگر هم تراشید. یکی از نهاده‌های جایگزین در این وادی تمامیت ارضی‌ست که بنا بر احساسات و اشتراکات جمعی بشرِ سده‌ها پیش به شکل قانونی امروزی درآمده و در قاموس دیپلماسی و حقوق بین‌الملل رسمیت یافته است. دیگر بهانه‌ها هم برای ظهور ابژه‌ی دشمن‌انگاری وجود دارد که اگر نیک بنگری چندان مترادف ابژه‌ی نژادپرستی نیست. اما چندی‌ست در صف‌آرایی‌های فیس‌بوکی مطالبی قلمی شده دال بر برابر نهادن ابژه‌ی دشمنی با نژادپرستی که نه تنها یک خوانش نادرست از دو مفهوم از یکدیگر جداست، بلکه دامن زدن به حس قدیمیِ رزم‌جویی عرب – عجم است. آنچه این چند روز در وادی غلط‌خوانی مصرعی از فردوسی، که در هیأت یک صفحه فیس‌بوک درآمده است (یعنی: عرب هر چه باشد مرا دشمن است) من را به عنوان یک ناظر بیرونی بر آن می‌دارد تا از دیدگاهی غیر قطبی (عرب – عجم) دست کم موضوع را از زاویه‌ای دیگر بررسی کنم و آن ابتدا روشن ساختن تمایز میان واژه‌ها و مفاهیمی است که اگر چه از حیث وقایع تاریخی به هم آمیخته شدند، اما با هم متفاوتند. و در گام بعدی نقدِ دیدگاهی است که تعارض شهروند ایرانی با قوم و قبیله‌ای دیگر را قابل بازخوانی ندانسته و یکسر به نژادپرستی محکوم می‌کند.

زبان و سوءتفاهم؛

به طور کلی نمی‌توان از این واقعیت فاصله گرفت که در طول حیات بشر، به ویژه در بازیابی تاریخِ مفهومِ «جنگ» بسیاری از نزاع‌های طبقاتی، اقتصادی، هژمونیک و غیره، بهانه‌ای نژادگرایانه داشته است. به عنوان مثال دیدگاهی که جنگ را برساخته و همزمان نابودکننده مفهوم تمدن می‌داند (دیدگاه آکسفوردی)، در مثال‌های خود تاریخ دشمنی‌های قومی – قبیله‌ای که سرنمون نژادپرستی (راسیزم) است را به کرات آورده است. آنچه یونانیان در لشکرکشی‌های خود بنا به برترانگاری تمدنی با غیر یونانی (بربرها) می‌کردند، یا جنگِ قرن بیستمی سپاهِ رایش با اقوام اروپایی دیگر همه ناظرانی بر این واقعیت‌اند که تاریخ دشمنی با تاریخ راسیزم گره خورده است. این دیدگاه چون قدرت محرکه‌ی تاریخ را نیروهای معنوی و روح جمعی می‌داند به راحتی می‌تواند از نزاع جالوت و داوود تا جنگ جهانی دوم نمونه‌هایی روشن از جنگ‌های نژادمحور بیاورد. اما این همه‌ی مفهوم دشمنی نیست و در پی آن همه‌ی جنگ. شاید آنچه در این میان محل سوءتفاهم برای پیوند معنایی این دو مفهوم است، زبان باشد.

دشمنی و راسیزم به عنوان دو نشانه‌ی به هم تنیده در ساختار رفتار اقوام در اقلیم‌های مختلف که یا ریشه‌ی تاریخی داشته و یا خود به نوعی برای خود تاریخ می‌نگارد، این ذهنیت را به وجود می‌آورد که هر کلام که بوی دشمنی را به مشام برساند تنیده بر نوعی راسیزم است. این در حالی‌ست که نژاد را دایره‌ای فراخ به وسعت جنسیت، خواست طبقاتی، رنگ پوست، تاریخ تمدن و مفاهیمی از این دست بدانیم. حال آنکه اگر از درون دایره‌ی نظریات زبان‌شناسان ساختارگرا موضوع را بررسی کنیم، راسیزم به عنوان جزئی (یا نشانه‌ای) از دو عبارت و معنای بزرگ‌تر (جنگ یا دشمنی) شناخته شده و در بررسی زبانی، گزاره‌ای منفرد و مستقل از آن دو گزاره دیگر است که یا به ساحت آن دو وارد می‌شود یا به نوعی فروخفته در ساختار نشانه‌ای خود به حیات زبانی ادامه می‌دهد. به این ترتیب، از آنجا که بررسی تاریخی نشانه‌ها حاکی از نوعی هم‌نشینیِ با قدمت بسیار دو مفهوم کلی (دشمنی – نژادپرستی) است، ادغام درون معنایی آنها را طبیعی جلوه می‌دهد، در صورتی‌که هر دو سوژه یا بهتر بگوییم ساختار نشانه‌ای، دو مفهوم مجزا از یکدیگرند و تلفیق خام‌دستانه از آنها شکلی از اشکال ناسازه در زبان نوشتار، به ویژه در متون علوم سیاسی و اجتماعی ایجاد می‌کند. در نتیجه و به تعبیری آشکارتر، می‌توان گفت هر دشمنی منتج از نژادپرستی نیست و هر نژادپرستی لزومأ به دشمنی نمی‌انجامد. درست مانند موضوع دشمنی تاریخی ایران و اعراب که معنای عمومی آن نژادپرستی نیست، هر چند ممکن است برخی به واسطه‌ی گرایش نژادپرستانه، به دشمنی رسیده باشند.

ایرانی – عرب، دفاع – حمله

پاسخ به چرایی دشمنی ایران و کشورهای عربی موضوعی پیچیده است. در سیر تطور این دشمنی گاه وقایعی ظهور کرده‌اند که موضوع دشمنی را به تأخیر انداخته و یا به آن سرعت بخشیده‌اند. اما آنچه در حیطه‌ی تاریخ تمدن اقوام همسایه رخ داده حاکی از آن است که بنیان این رودررویی گاه آمیخته به خشونت زبانی یا فیزیکی، اقدام تهاجمی یک گروه به دیگری بنا به رسوب عقب‌ماندگی‌های فرهنگی و تاریخی بوده است. به این معنا که اگر نقطه عزیمت تاریخی دشمنی ایران – اعراب را زمان صدر اسلام و در اوجش نبرد قادسیه بدانیم، ظواهر تاریخی نشان می‌دهد اعراب نخست اقدام به روشن کردن شعله‌ی خصومت کرده‌اند و در پی فجایعی نصیب یک طرف دیگر شده که خصومت اگر چه در لایه‌های متعدد معنا یافته اما همچنان باقی‌مانده است. نیاز به تاریخ‌نگاری مجدد و ارجاع به متون مکتوب ادبی و تاریخی پیشینیان نیست که آنچه به عنوان صدور آیینی نوظهور به ممالک محروصه همجوار رخ داد، همراه با چه فجایع انسانی و فرهنگی بوده است. در این میان آنچه بیشتر مورد آسیب قرار گرفته همان چیزی است که خود امروز به دلیل در هم پیچیدگی نظام نشانه‌ها، در هیأت زبانی ناهمگون و افلیج به دست ما رسیده است. زبانی که خود محل سوءتفاهم است و آنچنان درنمی‌گیرد که در روشن ساختن مفاهیم حوزه‌های بومی حتا به کار آید، چه رسد به تبیین مسائلی در قاموس فرهنگ و ادبیات جهان‌شمول.

به این ترتیب در اینجا اندام آسیب دیده‌ی پیکر بشری که به دست پیکری دیگر مجروح شده، چونان گلوبول‌های خونی بنا به هر راه‌حل ممکن اقدام به بازسازی خود می‌کند. در این بازسازی اما آنچه ظاهر امر نشان می‌دهد دریغ کردن موهبت‌های طبیعی عضو آسیب دیده به همان عضو مهاجم نیست. به این معنا که عضو آسیب‌دیده (ایران) به جای تهاجم متقابل به عضو مهاجم (اعراب) بیشتر به بازسازی و ترمیم فرهنگ خود با نگاه به فرهنگ جدید سوغات آورده شده کرده است. درست مانند زمانی که شاعر درباری صفاریان به قصد جلب صله برای یعقوب شعری به زبان عربی خواند و ندانست که او با این موضوع مشکل دارد. اما نماینده آن روزهای قوم آسیب‌دیده (یعقوب) بر خلاف سلاطین و خلفای عرب، سر از تن آن نگون بخت جدا نکرد و تنها به این بسنده کرد که فرمان دهد، پس از این اشعار به فارسی در نزدش خوانده شود. این نمونه‌ای تاریخی از آن واقعیتی است که ایرانی‌ها به جای معارضه‌ی متقابل بیشتر به بازسازی خود پرداختند. تبدیل آئین‌های زرتشتی به آئین‌های عاشورایی نمونه‌ای دیگر از این بازسازی‌ست.

حال با این پیش‌زمینه تاریخی – فرهنگی، و با نگاه به گذشته‌ای سراسر تهاجم و دفاع، رفتار غیر مسالمت‌جویانه ایرانی نسبت به اعراب چندان معنا و مفهوم نژادپرستی نمی‌دهد. از این بگذریم که هم‌اکنون هم ایرانی از تهاجم ستیزه‌گرایانه و از قضا به تام و تمام راسیزتی عرب‌ها در امان نیست. اما نکته دیگر و شگفت داستان تمایز قائل شدن ناخودآگاه ایرانیان مابین عرب و فرهنگ تزئینی - آئینی عرب است. به این مفهوم که ایرانیان اگرچه در آشکار و نهان عدم میل به سلطه‌جویی عرب و اعراب را اظهار کرده‌اند اما در ناخودآگاه به نوعی رابطه‌ی فرهنگی آشتی‌پذیری با اعراب داشته‌اند. اگر چه نگاه دقیق به این مقوله خود مجالی فراخ می‌طلبد اما برای فهمش کافی‌ست به بازخوانی ایرانیان از هنرهای سنتی عربی از جمله موسیقی و رقص چشمی گذرا داشته باشیم.

در نتیجه به گمان من و در وهله‌ی نخست مفهوم دشمنی ایرانیان با اعراب (از رابطه‌ای معکوس و از سمت ایرانی) معنا و مفهومی دال بر نژادپرستی نداشته و ممزوج کردن این دو موضوع در واکنش به رفتار ضدعربی برخی کاربران ایرانی فیس‌بوک غلط‌خوانی آشکار است. در گام بعد اگر چه به شخصه بر مبنای نظریه‌های آشتی‌طلبانه اجتماعی - سیاسی، معتقدم، سوای رخدادهای تاریخی و فرهنگی، باید کل رابطه ایرانی – عرب را مورد نقادی قرار داد و به نقطه‌ای مطلوب‌تر از آنچه به کینه یک طرف و قصاوت طرف دیگر ممزوج است، رسید، اما در عین حال ظواهر و مطالعات تاریخی و فرهنگی نشان می‌دهد نگاه ناملاطفت‌آمیز ایرانی به عرب چندان هم غیر طبیعی و دژم‌خوی نیست

تاملات دیوانه - شعری از دونالد جاستیس

2011-04-10T17:58:00.000+04:30

دونالد جاستیس از آن شاعرانی‌ست که با وجود شهرت‌اش در دنیای ادبیات، در ایران چنان شناخته شده نیست. پس از مرگ او در سال 2004، بنیادی به نام آیریس اسپنسر در دانشگاه وست‌چستر هر ساله جایزه‌ی شعر جاستیس را به شاعران آوانگارد آمریکایی اعطا کرده و به همین بهانه بزرگ‌داشتی برای او برگزار می‌کند. شاعرانی چون کیم برایدفورد، ژولی کین و جان پوچ تا کنون جایزه‌ی جاستیس برده‌اند. ترجمه‌ی شعر تأملات دیوانه بیشتر یک معرفی‌ست از شاعری که باید زودتر از این‌ها در ایران معرفی می‌شد.

یکی ژاکت پوشید

یکی به خانه شد

یکی از نان و گوشت به او داده شد

اما کاش هیچ از آن نمی‌خورد

و یکی فریاد زد:

نه، نه، نه، نه

در تمامِ روز

یکی به پنجره نگاه کرد

همان‌طور که بر دیوار چارمیخ بود

یکی به چیزهایی که نیست نگاه کرد

یکی به چیزهایی که هست

و یکی فریاد زد:

نه، نه، نه، نه

تمامِ طول روز

یکی گمان کرد پرنده‌ست

یکی فکر کرد سگ

و یکی به خیالش که مرد است

یک مرد معمولی

و فریاد زد و فریاد زد:

نه، نه، نه، نه

در تمامِ طول روز

آنها که می‌رقصند - شعری از گابریلا مسترال

2011-04-04T01:42:00.001+04:30

حمید اسلامی یارِ سال‌های شاد و ناشاد است. روزی گفتم‌ش، روزی با هم می‌رقصیم، زیر همین آسمان، در همین شهر! و بعد جای‌َش را هم مشخص کردیم. آن روز که می‌خواستیم نشد، اما روزی می‌شود که زیر آسمان همین شهر، تهرانِ ما، با هم برقصیم.

پس ترجمه‌ی این شعر برای حمید و برای همه آنهایی که با ما خواهند رقصید.

کودک افلیج گفت:

من چگونه باید برقصم؟

- بگذار قلبت برقصد

«ما گفتیم»

خس و خاشاک گفتند:

اما ما چه‌طور باید برقصیم؟

- بگذارید قلبت‌تان با باد به پرواز درآید

«ما گفتیم»

خدا از آن بالا گفت:

می‌خواهم از عرش به فرش بیایم

چه‌طور؟

- بیا و زیر نور برقص، اینجا

«ما گفتیم»

همه در دشت می‌رقصیم

در برِ آفتاب

گرد و خاک می‌شود، گرد و خاک

آنکس که با ما نیست، کیست؟

ماهِ کودکان - شعری از کارل سندبرگ

2011-04-03T03:28:00.000+04:30

سندبرگ از محبوب‌ترین شاعران آمریکایی معاصر است. نگاهش به ابژه‌هایی متنوع و ایده‌پردازی شاعرانه از این ابژه‌های گاه متناقض، از او شاعر و نویسنده‌ای صاحب سبک چون "والت ویتمن"، "وندالین بروکس" و"لنگستون هیوز" ساخته است. پیش از این مجموعه‌ای از شعرهای او توسط م.آزاد و احمد کریمی حکاک منتشر شده و چندی است که برخی دیگر از شعرهایش به ترجمه‌ی کسانی چون آزاده کامیار و حسین علی‌اکبری در فضای مجازی انتشار یافته‌اند. "ماهِ کودکان" نخستین ترجمه‌ی من از آثار سندبرگ است. به زودی مجموعه‌ای از آثار ترجمه نشده‌ی این شاعر و نویسنده‌ی اهل "ایلینویز" را منتشر خواهم کرد.

شگفتیِ کودکان

از ماه پیر

شبانه بازمی‌گردد.

انگشتش به سمت آن دورِ زرد

اشاره می‌رود

نور

می‌درخشد از لای شاخه‌ها

از برگ‌ها می‌گذرد و بر ماسه‌های طلایی می‌افتد

با زبان کوچکش فریاد می‌زند:

ماه را ببینید!

و در بسترش محو خواب می‌شود

با دهانی کوچک

که از ماه پُر است

انتشار رسمی "خفیه نگاری خشونت در سرزمین آدم لِتی‌ها"

2011-03-19T22:55:00.004+03:30

نوشتن در این سرزمین، ورود به کارزاری‌ست که در هر سو از میدان تیری زهرآلود به کمین نشسته است. گاه تیغ ممیزی و گاه گُرز ناشران بازاری، پیکر کتاب را مثله می‌کنند. در این میان، حاصل خراشیدن عمر اگر جان سالم به در برد هنوزا که تهدید غلط‌خوانی به اسیری می‌برد. این بار نیز به نوعی دیگر کتابی در کارزار طبع و نشر گرفتار آمد. کتاب «خفیه‌نگاری خشونت در سرزمین آدم لِتی‌ها» نوشته‌ی شاپورجورکش پس از کسب مجوز از اداره‌ی کتاب و 4 روز پخش در بازار، جمع‌آوری شد و به سرانجام خواندن روی کاغذ نرسید. این کتاب که حاصل 4 سال فیش‌برداری نویسنده و 4 ماه نگارش یک‌نفس است حال با تصمیم جورکش در فضای مجازی قرار می‌گیرد تا به نوعی دیگر حیاتش را ادامه دهد.

انتشار «خفیه‌نگاری خشونت . . . » با اجازه‌ی رسمی از دوست خوبم شاپورجورکش و بنا به پیشنهاد دوست دیگرم «امیر الله‌وردی» در وبلاگ خیابان یکطرفه انجام می‌گیرد. قصد نهایی از این کار تنها ادامه فرآیند حیات این کتاب یا به قولی خوانده شدن‌اش است و لاغیر! به اشتراک گذاشتن لینک‌های دانلود نیز بنا به اجازه‌ی نویسنده مجاز است اما ترجیح آن است که از طریق لینک مستقیم به این وبلاگ انجام شود. بسیاری که در تعطیلات نوروز وقت خود را به خواندن کتاب می‌گذرانند، به طور حتم این را هدیه‌ای نوروزی از سوی جورکش عزیز، تلقی خواهند کرد. بی‌شک مجالی نیز برای بحث و نقد این کتاب لازم است که به زودی در این وبلاگ و به احتمال سایت‌ها و وبلاگ‌های دیگر پی گرفته خواهد شد.

لینک غیرمستقیم دانلود

توضیح و تشکر: بعد از مدتی از انتشار این مطلب، لینک مربوط به دانلود ایراد پیدا کرد. اما با کمک دوست نادیده‌ام (سمن) یا (سامان) کاظمی، ایراد برطرف شد و حالا لینک سالم در دسترس است. از سمن یا سامان متشکرم.

دختری که با دامن کوتاه کتاب مقدس می‌خواند، پشت پنجره‌ی من - شعری از "چارز بوکووسکی"

2011-03-02T16:29:00.000+03:30

ترجمه‌ای برای آمنه

یکشنبه

گریپ فروت می‌خورم

بالای کلیسای ارتودوکسِ روسی

در غرب

شرقی

تیره - رنگ

با چشمانِ درشت قهوه‌ای‌ش

به انجیل نگاه می‌کند

بعد پایین

صورتی و سیاه و سپید

کتاب مقدس را می‌بلعد

پاهاش

آرام

آونگ می‌شوند

تکان می‌خورند

آرام

موزون

می‌رقصند - کتاب مقدس می‌خواند

گوش‌واری طلا به گوش دارد و

دو دستبند طلا

روی هر بازو

با دامنی کوتاه

که خیال می‌کنم

بدنش را در آغوش کشیده

نیم‌سوز از آفتاب

و تاب می‌خورد این سو و آن سو

تا پاهای زرد و بلندش

گرم شوند.

حاشا

که نمی‌توان از او فرار کرد

دوستش نداشت

رادیو سفونی می‌خواند

نمی‌شنود

اما موزون

با او حرکت می‌کند

با ریتم سمفونی

او تیره‌ست

او شرقی‌ست

کتاب خدا را می‌خواند

اما

خدا منم

زیستن - شعری از دنیس لورتوف

2011-03-02T16:23:00.000+03:30

در آستانه‌ی روزی دیگر، ترجمه‌ای برای:

کیانوش، شاهرخ، دانیال، سارا، ژولیاک، ساقی، ژیلا، تارا و امیر

آتش در برگ و علف

چه سبز می‌گدازد

هر تابستان، تابستان پیش است

باد می‌وزد

برگ

می‌لرزد در برابر آفتاب

هر روز، روز پیش است

دنیای خاکستری - شعری از "لئون گِلرت"

2011-03-02T16:20:00.001+03:30

«لئون گِلرت» را همچون «ریلکه»، «پاز»، «وایه‌خو» و «نَش» دوست دارم. در شعر او همه‌ی زندگی جاری‌ست. امید و حسرت، نوش و نیش، تولد و مرگ، به یک اندازه مقرب‌ند. آنچه و آنکه باید بر بارگاهِ شاعر حاضر باشد بر واژگانش حلول می‌کند و مرا وا می‌دارد تا به احترامش کلاه از سر بردارم.

«دنیای خاکستری» بر خلاف آنچه به معمول و مرسوم در کلام اهل فلسفه و کلام مدرن می‌آید در شعر گلرت هویداست. آغشتن مضامین و ابژه‌هایی دمِ دست به رنگی پیچیده چون خاکستری! در نظرم همچون یک نگارگریِ ابزورد می‌ماند، با بی‌نهایت تعریف روبه‌رو می‌شود و همین است که از اساس مفهوم «دنیای خاکستری» در ذهنم تغییر می‌کند.

ترجمه‌ی این شعر را به روحِ پاک «مریم» و نَفَسِ هماره گرم «بهاره» و «آزاده» پیشکش می‌کنم.

شب‌های خاکستری در باد و

چهره‌ی خاکستریِ مرگ

موهای خاکستری بر سَرَم و

چشم‌هایی خاکستری در خیالم

غباری خاکستری در صبح‌دَم و

امواجی خاکستری در خروش

سنگِ گوری خاکستری بر مزارِ من و

چشم‌هایی خاکستری مانده بر راه

ابرهای خاکستری در آسمان و

خوابِ ژرفِ خاکستریِ دنیا

ارواحِ خاکستری در افسوس‌اند و

چشم‌های خاکستری اشکبار

درآمدی بر ترس، بر اسنوب

2011-03-02T16:17:00.000+03:30

سال‌ها پیش «محمد قائد» در کتاب خاطرات و فراموشی مقاله‌ای نوشت که در آن موضوع اسنوب را به عنوان یک عامل برتری جویی در طبقه‌ا‌ی فرضی (طبقه‌ی روشنفکران ایران) طرح کرده و نسبت به آن هشدار داده بود. گمان نکنم یک دهه از نوشتن آن کتاب گذشته باشد. در این مدت اطراف و اکناف، هر از چند گاهی این موضوع را دریافته و به بحث گذاشتند اما از آنجا که به طور عموم رسانه‌های مدعی و نویسندگان‌شان در ایران خود از بیماری اسنوبیسم در رنج‌اند کمتر موضوع پر و بال گرفت. من هم قصد ندارم تبارشناسی اسنوب و اسنوبیسم کنم، فقط چند تذکار و خلاص!

همانطور که قائد در کتابش به درستی اسنوب را تعریف کرد، این پدیده زمانی بروز می‌کند که احساس تمایز به خطر افتد. درست احساسی که به منورالفکرهای ایرانی با ظهور پدیده‌های تازه دست می‌دهد. نمونه جذابش شبکه‌های اجتماعی، خاصه فیس بوک است. بگذریم از تعداد انگشت شماری از نویسندگان و هنرمندانی که علی‌الاصول با تکنولوژی پیش نیامده و هنوز هم ترجیح می‌دهند با تأسی از ذات خود کتابت کنند و البته هیچ‌گاه هم مدعی کسی نشده‌اند (مثلأ ابوتراب خسروی یا شاپور جورکش که از اساس با کامپیوتر حال نمی‌کنند) تعداد بسیاری از خیل مفخم نویسنده، شاعر، نقاش، فیلمساز و . . . وجود دارند که به دلیل اسنوب مزمن هیچ‌گاه حاضر نیستند آثارشان را در بوته نقد، در میدانی فراخ قرار دهند. فیس‌بوک یکی از این میادین است. گویی هاله‌ی تمایز آثار این گروه از افراد با تابیدن نور اینترنت دود شده و به هوا می‌رود پس از اساس خود را در هیچ‌کدام از فضاهای مجازی تخصصی نظیر فروم‌ها و شبکه‌های اجتماعی آفتابی نمی‌کنند. سایت شخصی این گروه از جماعت هنرمند بیشتر از خاطرات قدیم و عکس‌های پرتره آتلیه‌ای پر است تا بخشی برای افزودن نظرات کاربران و این‌ها همه نشان از تبختری از جنس سپید ماست و بیماری اسنوب دارد.

انتشار اثر به طور کلی در فضای مجازی آن‌هم در آوردگاهی چون شبکه‌های اجتماعی از دید این حضرات گناه کبیره است این در حالی است که بسیاری از این افراد از بحران مخاطب سخن به میان می‌آورند. البته از اساس انتشار هر اثری در فضای شبکه‌های اجتماعی نه مقدور است و نه از نظرگاه حقوقی صحیح اما جالب اینجاست که تمام آثار منتشر شده در این فضا از دید اسنوب جماعت یکسر باطل اباطیل است. یا ارزش داوری و نقد ندارد و یا آنچنان دستمالی شده و در معرض دید است که گوشه‌ی قبای این جماعت را مکدر می‌کند.

دوستم «علی ثباتی» به وام از شوپنهاور در همین فیس بوک نکته قابل تاملی را طرح کرد که از اساس بهانه‌ای برای نوشتن این چند خط شد. او نوشت: «خیلی از مدعیان هنر و اندیشه به کرم شب تاب می مونن, یعنی باید تاریکی مطلق باشه تا خوش بدرخشند» این جمله تشت بسیاری از مناسبات هنری در ایران را از بام به پایین پرت می‌کند. نمونه‌اش دیدگاه جنابان اسنوب در باب هنر زیرزمینی است. موضع یگانه این افراد در مورد احیای هنر معترض در بخش‌های پنهانی جامعه (هجو و جدی نگرفتن زیرزمین) هیچ دلیلی جز ترس ندارد. به عنوان مثال در این تاریکی بالای زمین که کالای هنری در میدان موسیقی و نقاشی و حجم و نمایش به سخیف‌ترین سطح خود در دست کم 4 دهه گذشته رسیده است طبیعی است که فلان اسنوب «مزقون» به دست آثار زیرزمینی بیش از 20 گروه موسیقی زیرزمینی که هر کدام‌شان به یک پیک گیتار زدن کل آلبوم‌های او را خریده و آزاد می‌کنند تنها تجربه‌هایی خام‌دستانه بشمارد. یا بهمان اسنوب مترجم در روز روشن کتاب در دست ترجمه‌ی مترجم کم اسم و رسم دارتر را بدزد و به طرفه‌العینی به دست سرکرده‌ی محفل‌گرایی ادبی برای چاپ بسپاردش و بعد مدعی شود که اصلأ آن مترجم مبرز و کم نام و نشان را از اساس نمی‌شناسد.

بی هیچ شکی می‌توان به جماعت اسنوب لقب ترسو اعطا کرد چون ترس بن‌مایه‌ی اسنوبیسم است. شاعر اسنوب از شاعر زیرزمینی می‌ترسد، تئاتری اسنوب از تئاتریست خیابانی می‌ترسد! خالتور اسنوب از موزیک زیرزمینی هراس دارد و قس علی‌هذا اگر چنین نبود همانطور که پیش از این هم جایی گفتم اداره‌ی صفحات شخصی خود را به نوچه‌های‌شان نمی‌سپردند و به موازات صفحه‌ی هواداران‌شان از صفحه‌ی شخصی‌شان پردوست‌تر نمی‌بود. ترس اسنوب باعث است که هنر و اندیشه‌ی معترض و گستاخ در اثر، راهی جز ساتوریت کردن هنر و اندیشه‌ی اسنوب ندارد. جز این بود من الان مشتری پر و پا قرص کتاب‌های راسته انقلاب و کریمخان بودم و آرشیو موزیکم را از فروشگاه‌های موزیک تهران جمع می‌کردم

پسِ پشتِ آشغال‌دونی - شعری از مایکل روزن

2011-03-02T16:13:00.000+03:30

مایکل روزن انگلیسی نویسنده و شاعر کودکان است. اما شعرهای او برای من ماهیتی جهان‌شمول از زندگی شهری دارد. زبانش بیش از آنکه کودکان را خطاب قرار دهد با طعنه و طنز جامعه‌ی شهری را بازی می‌دهد. شعر "پس پشت آشغال‌دونی" نمونه‌ای جذاب از شعرهای اوست که خواننده را با موقعیتی ساده و در ظاهر کودکانه اما ژرف و چندپهلو روبه‌رو می‌کند.

پس‌ِ پشتِ آشغال‌دونی

سگی به اسم "تد" دیدم

می‌گفت: تنهام بذار

فقط می‌خوام بخوابم

پسِ پشت آشغال‌دونی

با "راجر" سگه آشنا شدم

گفتم: این سطل زباله مال خودته؟

گفت: نه! من اینجا مستأجرم

پسِ پشت آشغال‌دونی

سگی دیدم که اسمش "سو" بود

بهش گفتم: سو! تو اینجا چیکار می‌کنی؟

گفت: هیچ کار

سرکشی - شعری از مایا آنجلو

2011-01-14T20:23:00.000+03:30

بی‌دلیل نیست که «مایا آنجلو» در آستانه‌ی 85 سالگی مرگ را مضحکه می‌کند. این زن سیاه‌فام آفریقایی – آمریکایی نمادی است از آنچه مردم آمریکا به نام تغییر به آن اقبال نشان دادند و بر کرسی نشاندند. اما شعر «سرکشی» از آن جهت قابل اعتناست که پرده‌هایی پیرامون دیدگاه ما نسبت به ادبیات و شعر امروز غرب را پس می‌زند. دیدگاهی که اغلب با گیجی و سوءبرداشت همراه است و یا با مغناطیس «ادبیات کدر» به آغوش کشیده یا به چوب «کم‌مایگی» رانده می‌شود. ترجمه‌ی این شعر به تمام سالکان وادی امید و پایکوبی و تمام آنها که همچنان شور زندگی را می‌پایند تقدیم است. اصل شعر را اینجا ببینید.

عزیزم!

در چه دنیایی دیگر

می‌توانم لبانت را بازشناسم؟

کجا

دستان و قند مکرّر خنده‌ی هتّاکت

را بپرستم؟

ضمانتی نیست

در دنیایی دیگر

در آینده‌ی بی‌تاریخ!

باز ببینمت

تنم به شتاب خاسته

تا بی‌عهد

یک بار بیشتر همآغوشی کنیم

تا به مرگ تمکین نکنم!

خیابان آی‌وْز - شعری از رولد دال

2011-01-12T13:30:00.002+03:30

رولد دال (1990-1916) ، داستان‌نویس، شاعر، فیلمنامه‌نویس و البته خلبان هواپیمای جنگنده ولزی، از آن دست همه‌کاره‌هایی است که در ایران کمتر دیده و بیشتر به نام نویسنده کودک و نوجوان شناخته می‌شود. چند صباحی است مجموعه‌ای از شعرهای این شاعر - نویسنده به دست آوردم که گه‌گاه ممکن است ترجمه‌شان کنم. این اولی آن‌هاست. کوتاه و ساده و تأثیرگذار.

همانطور که در خیابان "آی‌وز" می‌رفتم
مردی را دیدم که با هفت زن می‌لاسید - می‌گفت:
فکر کنم این بیشتر سرگرم کننده است
تا اینکه فقط با یکی از آن‌ها باشی

گوشه چشمی به استادان ارتباطات و روزنامه‌نگاری

2011-01-07T20:46:00.000+03:30

بارها خواسته‌ام درباره‌ی ضعف مفرط نظری و عملی مدرسان رشته‌ی ارتباطات و روزنامه‌نگاری نقدی بنویسم اما از آنجایی‌که خیلی اهل تندگویی به - آن‌ها که نسبت به من دارای کِبَرسنی دارند - نیستم، تا حال به چند نوشته‌ی کوتاه به ویژه در وبلاگ خیابان یکطرفه بسنده کرده‌ام. «نقدِ نقد رسانه‌ای» یکی از همین معدود نوشته‌ها بود که در نقدِ سخنانی که آقای دکتر «حسام‌الدین آشنا» استاد رشته‌ی ارتباطات دانشگاه امام صادق درباره‌ی سریال «بزنگاه» ساخته‌ی «رضا عطاران» در تله‌ویزیون گفت، نوشته شد. اما برخی مواقع در مصاحبه‌های استادان رشته‌ی ارتباطات و البته برخی تازه دانش‌آموخته‌گان رشته‌های ارتباطات و روزنامه‌نگاری در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری مواردی را می‌بینم و می‌خوانم که از پسِ سرم اسفناج سبز می‌شود! و کم کم دارم به اینجا می‌رسم که دست از عادت دیرینه‌ام بردارم و کمی هم صابون نقدِ تندزبان را به پیکر این عزیزان بمالم.
سال‌ها قبل به سفارش مرکز مطالعات رسانه‌ها به اتفاق دوست‌ام «حسن ظهوری» فیلمی درباره روزنامه‌نگاری بحران ساختیم که در آن فیلم چند تن از استادان رشته ارتباطات و روزنامه‌نگاری درباره تکنیک‌ها و انواع برخورد با پدیده‌های بحران‌ساز از جمله زلزله صحبت کردند. در یکی از روزهای فیلم‌برداری قرار بود با یکی استادان مطرح و صاحب‌نام درباره نقش رسانه‌های آن‌لاین در پوشش خبری و رسانه‌ای بحران صحبت کنیم که همین هم شد. اگر نخواهم از انصاف دور شوم باید بگویم آن آقا به حق نکات آموزنده‌ای را درباره‌ی موضوع گفت که خود من به جد با آن‌ها موافقم. اما وقتی این استاد عزیز درباره نقش و کارکرد «هایپر تکست» سخن گفت از اساس به این باور رسیدم که تئوری‌های تازه‌یاب روزنامه‌نگاری و البته علم ارتباطات در ایران چه‌قدر مهجور افتاده‌اند و تنها نامی از آن‌ها به گوش رسیده است. آن استاد عزیز کارکردی از روزنامه‌نگاری آن‌لاین را به جای هایپرتکست تشریح کرد که بسیاری امروزه آن را به نام «پیوند» یا همان عمل «Linking» می‌شناسند. یعنی به گونه‌ای که روزنامه‌نگار برای ارجاع متنی گزارش یا خبر خود با یک دامنه‌ی دیگر پیوند ایجاد می‌کند. یا به خاطر دارم استاد دیگری که وی هم البته از نام‌آشنایان رشته‌ی روزنامه‌نگاری است روزی درباره تکنیک گزارش‌نویسی گفت: روایت در گزارش به کلی خلاف روح خبرنویسی است و خبرنگار باید در نگارش گزارش از نقل قول استفاده کند. بعد که به همان استاد گران‌مایه گفتم که بسیار طبیعی است که خبرنگار از نقل قول هم روایت بسازد، پاسخ داد: نه! آن دیگر به درد گزارش نمی‌خورد. نقل قولی برای گزارش مناسب است که فارغ از هرگونه جانبداری باشد...! و من از اساس به این باور رسیدم که این استاد گرامی یکسر با روایت غریبه است و معنا و تعریف آن را نمی‌داند.
از این دست درافشانی‌ها امروزه در مصاحبه‌های استادان روزنامه‌نگاری فراوان یافت می‌شود و ایضأ در درس‌نامه‌هاشان روی خروجی وبلاگ‌ها و وب‌سایت‌های شخصی و من مطمئن‌ام که همین لاطاعلات در کلاس‌های این حضرات هم بلغور می‌شود و بیچاره دانشجو که پس از چند سال با تکیه بر این توشه راهی مطبوعات و رسانه‌ها می‌شود تا کاری کند. گویی که امروزه به کل، کاری در روزنامه‌نگاری نمی‌شود کرد اما اگر تحرکی ولو در حد یک خبر هم وجود داشته باشد بر این آموخته‌ها تکیه دارد. این چنین می‌شود که خبرنگار دیروز و نیمچه استاد امروز در وبلاگ‌اش (که داعیه درس‌آموزی به خبرنگاران جوان دارد) همچنان که عزم به زیر ابرو برداشتن خبر فلان خبرنگار تازه وارد می‌کند یکسر چشم او را درآورده و خبر را جانباز مکرر می‌کند. مثلأ به جای نقد لیدنویسی خبر کذا روی ترکیبی ادبی که به شکل بنیادین نباید در متن یک خبر استفاده شود و البته خود هم با آن بیگانه است تشکیک کرده و نادرست می‌خواندش. یعنی می‌گوید که این ترکیب باید وارونه و با تقدم و تأخر دیگری به‌کار رود. یا مکتب نرفته‌ی تازه استاد دیگری شلنگ‌انداز به وادی ادبیات وارد شده و داشته‌های مکتوب تاکنون را آن‌قدر می‌داند که دیگر خبرنگار وارد عرصه‌ی ادبیات - به معنای تولید کالای ادبی- نرفته و فاجعه این‌که رویکرد خبرنگار به شعر و داستان نویسی را مخرب خبرنویسی صحیح می‌داند.
این مطلب مقدمه‌ای است بر نقد درافشانی‌های استادان ارتباطات و روزنامه‌نگاری و اگر همه چیز به همین منوال پیش رود با استناد به نقل مستند حضرات ادامه پیدا می‌کند. البته پیش از آن و به احتمال مطلبی خواهم نوشت درباره اینکه چرا استادان ارتباطات ما بلد نیستند از تازه‌های تکنولوژیک ارتباطات استفاده کنند. مثلأ اینکه چرا بسیاری از این مدرسان مسئله آموز صفحه‌ای در فیس بوک نداشته، توییتر ندارند، گوگل ریدر را نمی‌شناسند و از همه بدتر نمی‌دانند یک گوشی تلفن همراه مجهز به سیستم عامل آندروئید چه تفاوت‌هایی با گوشی Nokia 1666 دارد.

درآمدی بر حماسه‌ی شکست

2011-01-03T19:11:00.000+03:30

نبرد رستم و سهراب

لابد این مثل را شنیده‌اید که: «شاهنامه آخِرَش خوش است». اما شاهنامه اگر شاهنامه‌ی فردوسی است که آخرش ابدأ خوش نیست. بخش انتهایی شاهنامه داستان نبرد «رستم فرخ‌زاد» است که در نبرد قادسیه به گونه‌ای تراژیک کشته می‌شود اما همچنان شاهنامه، رستم فرخ‌زاد و قادسیه در ادبیات حماسه‌ای (حماسی) جاندارند و هنوز حماسه، حماسه است. تعاریف فرهنگ‌نامه‌ای به درستی منشأ حماسه را در ادبیات (شعر) و به نادرست در پیروزی و غرور و شادی دانسته‌اند حال آنکه شاهنامه خود گواه خلاف آن است. ارجاع به متن شاهنامه روشن می‌کند که از سویی پورِ دستان (رستم) در نبرد با دیو سفید، کیکاووس، اسفندیار و ... فاتح است و شور ظفر را تصویر می‌کند اما آنچه از نبرد رستم (دستان) و سهراب یا قصه‌ی نبرد رستم (فرخ‌زاد) در قادسیه هویداست نشانگر شکست است و نه فتح و ظفر.

در واقع حماسه یا «پهلوان‌نامه» تنها یک اصطلاح «Term» نبوده و نمانده است و از زوایای گوناگون تبدیل به یک کلان فرهنگ شده است. اگر خواسته باشیم ریشه‌های مشترک حماسه را با تراژدی به کناری نهاده و تنها به واژه‌شکافی و تبیین حماسه بپردازیم باید در یک جمله‌ی خلاصه گفت: حماسه، داستان پیروزی و شکست است اما در میدانی پرشکوه. اگر این مقدمه کفایت کند به سراغ بحث اصلی نوشته خواهم رفت که آینه‌گذاری در برابر «حماسه‌ی شکست» در روزگاری است که شاید قرار بود نوعی دیگر از حماسه را جلوه‌گر شود. روزگار معاصر!

درداد و دریغا که چنان گشتی بی‌برگ
کز بافته‌ی خویش نداری کفن من
این بیتی از ملک‌الشعرای بهار است که مخاطب آن تنها و تنها «ایران» است. در این شعر، بهار پس از آنکه وطن خویش را می‌ستاید و از آغشتگی جان و تن‌اش به مهر ایران داد سخن می‌دهد، به این بیت می‌رسد و سراسر، شکوهِ عزت را به زیر سئوال می‌برد. تاریخ این شعر به جنگ جهانی دوم بازمی‌گردد و حضور متفقین در خاک ایران. حال چه می‌توان گفت جز آنکه این شعر به ویژه این بیت بازنمودی از حماسه شکست است.
گویی آنچه امروز در آثار هنری ایرانی جماعت رخ می‌تاباند چیزی شبیه به این شعر بهار است. نگاه به نوشته‌ها، به ویژه آنچه در فضای مجازی منتشر می‌شود، نشان‌گر آن است که شکوهی بی برو برگرد از میدانی سخت در این آثار می‌درخشد و گرد و خاک‌اش را به هیأت شکست بر تک تک واژه‌ها می‌نشاند. این رویداد بیشتر در شعر شاعران منعکس است. جالب اینجاست که در یک سال و اندی تاریخِ گذشته، حجم آثاری با پیشانی‌نوشت شعر با این رویکرد موجب فزونی حجم کمّی و کیفی شعر پس از فترتی نزدیک به یک دهه شده است. و این معنی ندارد جز آنکه ادبیات، خاصه شعر، محمل اصلی هنر ایرانی است که پس از حصر و انهدام شهریاری هنر هم همچنان به حیات‌اش ادامه می‌دهد. به این نمونه‌ها دقت کنید:
با تکه‌ای ذغال/ روی سفیدترین لحظه‌های روز/ خورشید را سیاه/ خط می‌کشد:/ در کوچه‌ها نمی‌شود از آفتاب گفت. (محمد علی شاکری یکتا)
هم از اینکه با تو بودیم/ و هم از آنکه با تو نیستیم/ ما را روانه‌ی زندان می‌کنند/ ساقی!/ حرف بهتری از پیاله‌ای که همیشه خالیست ندارم/ پُر کن. (آنا شکراللهی)
برای زنده ماندن حقیقتی تیرخورده/ در تحمل رنجت/ درست مثل چاشنی یک بمب/ وقتی که شمارش معکوس آغاز می‌شود. (سعدی گلبیانی)
دموکراسی یعنی همین/که تپانچه پدر بزرگ را/ مثل جانوری تاکسی درمی شده/ به موزه ببری/ و این جهان مجهز به دور بین مدار بسته را/ به قصد قدم زدن در جهان بهتری/ ترک کنی (شبنم آذر)
این‌ها تنها نمونه‌هایی کوچک‌اند از پرسه زنی چند دقیقه‌ای در سایت‌ها و مجلات الکترونیکی ادبی و بی‌شمار است از این نمونه‌ها. بی شک برای اینکه قصد و غرض اصلی سرایندگان این شعرها برای چنین سرودن عیان شود نیازی به کالبدشکافی جریان‌های شعری نیست و دلایل مبرهن است. مجموع بررسی‌ها، ناظر را به یک قضاوت کلی می‌رساند و آن اینکه: حماسه راهی دوباره به ادبیات و هنر ایرانی بازکرده و این بار خویش را در لباس «حماسه‌ی شکست» درآورده است. آنان‌که دستی در نوشتن و تألیف دارند این حماسه را از سر می‌نویسند و آنان‌که دلی در گرو نوشته‌های دیگرانِ پیشاما دارند از اخوان و شاملو و نادرپور و حماسه‌سرایی‌های شکست اینان سخن می‌گویند. این‌ها همه ناظر بر مدعای شکل‌گیری بازتولید حماسه‌ی شکست دیگری است. تنها امید آنکه «آخِر شاهنامه»ی ما به همین‌جا ختم نشود.

* این مطلب به آموزه‌های دکتر مرتضی کاخی وام‌دار است.

ای کاش در خاطر گل مهرت نمی‌رست*

2010-12-25T15:05:00.001+03:30

دست‌خط نوری روی پاکت سیگار

داشتم آماده می‌شدم که بروم روزنامه. تیرماه 1386 بود. روزش را یادم نمانده اما یادم هست که هوا گرم بود. محسن زارع که زودتر از من راهی محل کارش شده بود، رفته – نرفته به موبایل‌ام زنگ زد و گفت بیا روی ایوان. رفتم. دیدم از پائین به مردی اشاره می‌کند که حتا از طبقه پنجم هم نمی‌شد درست صورتش را تشخیص داد. پشت‌اش به سمتی بود که محسن از پایین داشت به من اشاره‌اش می‌کرد. از همان پشت تلفن گفتم: «کیه؟»، محسن گفت: «محمد نوری!»

1. سال‌ها پیش، زمانی‌که 7 تا 8 سال داشتم پدرم نوار کاستی داشت که از میان صدها نوار کاست به یغما رفته در سال‌های میان 1360 تا 1365 با رنگ و رویی رفته با لیبل سرمه‌ای دائم در خانه یا ماشین‌اش گوش می‌کرد. روی لیبل نوار با خودکار آبی نوشته شده بود: «نوری». برای من تا سال‌ها این اسم، نامی گمشده بود که تنها در برخی مکالمات پدر، مادر و برخی اقوام تکرار می‌شد. یادم هست آهنگ «یار مبارک باد» اش بیش از دیگر آهنگ‌هایش در ضبط صوت قرمز رنگ و تک کاست خانه تکرار می‌شد. تا چند سال بعد که پدر از «آقا حسام» صاحب ویدئو کلوپ فلکه هنگ شیراز و ایضأ راننده سرویس مدرسه دوره راهنمایی‌ام، کاستی نونوار، با نوشته‌ای بر پیشانی‌اش: «آوازهای سرزمین خورشید» خرید. یادم مانده تا سال‌ها موسیقی سفر میان شیراز و اصفهان‌مان همین آوازهای سرزمین خورشید بود و بعدها «دلاویزترین» با آهنگ مخملی «تولدت مبارک». سال‌ها همین بود در گوش‌ام.

2. در میان کتاب‌های «حلقه‌ی نیلوفری» یادگار شاعر محبوب‌ام «شاپور بنیاد» کتابی می‌بینم با عنوان «قصه‌هایی از خاور دور». حوالی سال 78 است و کتاب در دهه‌ی 60 منتشر شده. نام دو مترجم را بر خود دارد: «هوشنگ قدیمی» - «محمد نوری»! می‌گویم چه اسم آشنایی؟ آقای «امامی» می‌گوید: «خودش است، همان محمد نوری!»

3. در شیراز می‌پیچد که برای نخستین بار «محمد نوری» و تنها برای حمایت از کودکان سرطانی یا بیماری‌های خاص (این‌اش دقیق خاطرم نمانده) دارد شهر به شهر می‌خواند تا به شیراز برسد. سال 80 یا 81 است. (این‌اش هم دقیق یادم نیست) یار همیشه‌ی دوران‌هایم، «بهزاد کاظمی» دست همه‌ی فامیل‌مان را می‌گیرد و به مجتمع «احسان» معالی‌آباد می‌برد. ضیافتی است که تا هنوزا هنوز در خاطرم ثبت است. 3 نسل در کنار هم با صدای‌اش دَم می‌گیرند، می‌خندند و می‌گریند به پهنای صورت.

4. نام‌اش پیش از خودش همه جای خاطرم است. پی‌اش را می‌گیرم. هر کس چیزی می‌گوید: آقای امامی از خاطرات مشترک و سه گانه‌اش با شاپور بنیاد و او می‌گوید. شیفته، می‌گوید که شبی در تولد‌اش «نوری» جمع را به صدای‌اش مفتخر کرده! محسن زارع می‌گوید یکی از همان شب‌های کنسرت خیریه با عاشقانی همیشگی رفته، دم گرفته، خندیده و گریسته است. و حالا پدر و مادر بیشتر می‌گویند از صدای نوری چون من حالا پی جو‌ترم!

5. سال 1383 است. آمده‌ام تهران زندگی کنم. کوچه‌ای میان خیابان‌های «خواجه نظام‌الملک» و «گرگان» ساکن‌ام. محسن، هم‌خانه‌ام. باز هم قاصد محسن است. از کسی شنیده آن‌سوتر، کوچه چهل و هشتم خیابان «سرباز» خانه‌ی نوری است. باز هم شنیده است داروخانه سر کوچه که درست روبه‌روی کوچه ماست پاتوق‌اش است. هر دو هر بار که از جلو داروخانه رد می‌شویم سرکی می‌کشیم و اثری نمی‌بینیم. محسن می‌رود، من می‌مانم و سه سال بعد از آن به خانه‌ای در کوچه «هجرتی» خیابان سرباز کوچ می‌کنم. محسن گاهی می‌آید و هم‌دم است: «اگر یک شب تو را در خواب بینُم . . .» تا همان روز می‌شود و از بالا قامت راست‌اش را می‌بینم. از طبقه‌ی پنجم. اما باز قد‌ش بلندتر از من است.

6. درب خانه‌ی قدیمی رو به درب آپارتمان شماره‌ی «69» باز می‌شود. من در طبقه پنجم آپارتمان و او آن پایین. شنیده بودم اما حالا به چشم می‌دیدم صفای‌اش و مردم‌داری‌اش را. ماشین‌هاست که هنگام عبور، چهره‌اش را جلو درب خانه‌ای قدیمی و سه طبقه دیده – ندیده، ترمز می‌کنند و عکسی به یادگار می‌گیرند و می‌روند. هر از گاهی سلامی می‌دهم و جواب: «سلام جانم!». هنوز جرأت نکرده‌ام به حرف بکشم‌اش. تا آن روز که فردا دیگر در آپارتمان شماره 69 نباشم. یک بار دیگر به ایوان کوچک می‌روم و خوشا که بار دیگر حی می‌بینم‌اش سر کوچه، در حال گپ و خنده با مردمی از کوچه و بازار. فرصت اندک است. کامیون بارکش تا ساعتی دیگر می‌رسد و من دیگر هیچ‌گاه همسایه نوری نخواهم بود. 5 طبقه را می‌دوم. ای خدا! باز شرم دارم. سیگاری می‌خرم و دل به دریا می‌زنم: «سلام استاد!» و باز جواب: «سلام جانم» از شیراز می‌گویم و شاپور بنیاد و غلامحسین امامی را واسطه می‌کنم تا بیش‌تر فرصت کنم در حضور‌اش نفس بکشم. از برادرم می‌گویم که اهل موسیقی است. نام شیراز که می‌آید، می‌گوید: مهرشان تا آخر عمر با من است. سراغ امامی و جورکش و مندنی‌پور را می‌گیرد. آخرین خبرهایم را می‌دهم. می‌گوید به امامی بگو با من تماس بگیرد! می‌گویم همین حالا! اسم بنیاد را با آه می‌برد. از جلای وطن مندنی‌پور خبر ندارد. جا می‌خورد. و پیغام می‌دهد که به آقای امامی بگویم: چرا اینقدر نامهربان شده؟! می‌گویم گرفتار است. بیاید تهران می‌آورمش پیش شما! و همه‌ی دقایق حواسم نیست که وسط خیابان تنگ و باریک سرباز ایستاده‌ایم. می‌گویم روز آخر همجواری ماست. می‌گوید بد کرده‌ام که در این یک‌سال پیش‌اش نیامده‌ام. از من کاغذی می‌خواهد تا نمره‌های تلفن‌اش را بنویسد. حتا نشانی آموزشگاه را. کاغذ ندارم! تنها کاغذ پاکت سیگار است. همان را می‌گیرد و می‌نویسد و قول می‌گیرد که باز هم پیش‌اش بروم. می‌گویم خیلی دور نمی‌شوم. چند خیابان آن‌طرف‌تر! باز هم خواهم آمد.

بیمارستان جم مرخص‌اش کرده. درب خانه‌اش بسته و بالای در و روی دیوارها بنرها و پارچه‌ها، خبر از رفتن‌اش می‌دهند. هیچ‌کس در خانه نیست. حتا همسرش! جلو خانه می‌ایستم و بی اختیار زار می‌زنم. کسی می‌آید. می‌پرسد: شاگرد‌ش بودی؟ با سر می‌گویم بله و با زبان ادامه می‌دهم: «همه‌ی عمر!» چشمم به راست منحرف می‌شود. سر کوچه، درست جایی که گفت‌وگوی یگانه‌ام با او درگرفت، بولدوزرها خانه‌ها را خراب می‌کنند تا بزرگراه بسازند. خانه‌اش بر اتوبان می‌افتد. اما او دیگر در آن خانه نیست.

* بخشی از ترانه‌ای در آلبوم "دلاویزترین" محمد نوری

تاملات احسانی: نوشتن در عدم

2010-10-27T08:07:00.000+03:30

1-
تجربه‌ی تلخ نوشتن در عدم: نوشتن برای خلاص شدن از چیزهایی که هیچ درباره‌شان نمی‌دانی. برای اینکه بدانی هیچ وقت کسی چیزی درباره‌شان نخواهد دانست.
می‌گویند وقتی الکل در معده‌ات انباشته شده و جذب خونت شود، بدن به طور طبیعی واکنش می‌کند. آنچه در معده‌ات بوده پس می‌دهی و از هر چه عیش و نوش‌ات پشیمان می‌شوی. جد و آبادت پیش چشم‌ات می‌آیند و رب النوع‌ات را یاد می‌کنی. آنقدر بالا می‌آوری که دیگر هیچ در معده‌ات نمانده باشد. اما تهوع دست بردار نیست. وقتی که خوب محتویات را تخلیه کردی، نوبت به زردآب و شیرابه‌هایی می‌رسد که در دم معده‌ات ترشح می‌کند. شانس که بیاوری نفله می‌شوی و کپه‌ی مرگت را می‌گذاری. اگر مودب باشی و مستی مشاعرت را نربوده باشد همه‌ی آن محتویات و زردابه‌ها را جایی خالی می‌کنی که به طور روزانه همه آنجا پس‌آب و پیش‌آب انباشت می‌کنند. این واکنش طبیعی بدن توست در برابر هجمه‌ی الکل. نتیجه‌ای جز استفراغ و تهوع ندارد.
2-
حالا که خوب در خیابان‌ها گز می‌کنی، آدم‌ها را که می‌بینی، هوای گند شهرت را یکراست به شش‌هایت روانه می‌کنی، فحش می‌شنوی، سرسام می‌گیری از بوق‌های کش‌دار ماشین‌های تراز نوین، چشم‌هات سیاهی می‌روند از ازدحام احمق‌هایی مثل خودت در خیابان، رادیو و تله‌ویزیون اراجیف به خوردت می‌دهند، رقم قبض آب و برق و گاز و تله‌فون سر جمع سر به زحل می‌سایند، دختری که می‌توانست خرامان هر مرد کهنی را به زمین بزند، زیر دست و پای جانوران ژوراسیکی شکنجه جنسی می‌شود، کارهایت روی هم تلمبار شده، کسر خواب داری و خاک، حرف تمام پنجره‌هاست، بدن‌ات مثل همان موقع که الکل زیادی زهر مار کرده‌ای واکنش می‌کند. منصف که باشی انتظار آن نداری که این طبیعت با کثافاتی که به خوردش داده‌ای و داده‌اند شاهکار خلق کند. بدتر آنکه غذایی هم نبوده تا ابتدا به شکل رنده شده‌های برنج و سیب زمینی و گوجه فرنگی پس داده شوند. در معده‌ی وجودت چیزی جز زردابه نیست، پس آنچه واکنش طبیعی توست همین اراجیفی است که نوشته‌ای. نه! این‌ها نوشته‌های در عدم‌اند. نوشته‌هایی که نمی‌دانی با آنها چه خواهی کرد و آیا کسی از آنها خبردار خواهد شد؟ این تجربه‌ی تلخ نوشتن در عدم است. تلخ مثل طعم همان زردابه‌های زیر زبانت وقتی داری در چاه توالت بالا می‌آوری.

شرح عکس: مرد نامه می نویسد، اثر گابریل متسو

صدای شهریار سوم

2010-10-13T21:57:00.000+03:30

با خودش خلوت کرده و «چَت» را رها کرده بود. تصویر پشت تصویر، عکس پشت عکس جلو چشمانش که حالا از هیجان گر گرفته بودند رد شد. یک بار دیگر همه‌ی عکس‌ها را در «فیس‌بوک» نگاه کرد. می‌خواست صورت مردی که از سر شب با او چت کرده را در آن نیمه شب سنگین، تصویر کند. همه‌ی این‌ها 5 دقیقه هم طول نکشید. گوشی را برداشت و شماره‌ای را که روی صفحه‌ی مانیتور می‌دید گرفت.
-    سه بار باید اسمم را صدا کنی!
مثل پتک روی سرش می‌خورد این جمله اما صدا زده بود، صدایی نشنیده بود. بازی همین بود. حالا باید رشته را می‌ریسید و شروع می‌کرد به قصه گفتن. 3 دقیقه زیاد بود برای گفتن و هیچ نشنیدن. این بود که دلش را هی خالی می‌کرد. نفسش تنگ می‌شد و عرق می‌کرد.نگفت و تلفن را قطع کرد. پشت کامپیوتر برگشت و برایش تایپ کرد: نمی‌تونم!
-    سه بار باید اسمم را صدا کنی!
دوباره راضی شده بود که تلفن کند. شب روی پوستش چنگ می‌کشید و دستش می‌لرزید. یک‌بار، سه دفعه صدا زده بود. بس نبود؟ بار دوم، سه بار، مثل اول بار. صدا نیامد و بازی از سر شروع شد:
«یک شب که خیلی داغون بودم، اومدم فیس‌بوک. مثل همیشه به صفحه‌ی هر کس و ناکسی سر زدم. چند شب قبل تو صفحه‌ی پونه . . .» 10 ثانیه هم نشده بود که قصه گفتن و هیچ نشنیدن برایش عذاب شد. دلش آشوب شد و حرفش سکته کرد: «واقعاً هیچی نباید بگی؟... اینطور برام سخته!...» صدایی نشنید.
سرِ شب از قصه گفتن‌هایش نوشته بود برایش. نوشته بود چند سال پیش که دانشگاه می‌رفته، قصه، همه‌ی زندگی‌اش بوده و دوستانش به قصه‌هایش عادت داشتند. برایش نوشته بود که «شهرزاد» شدن آرزویش بوده، می‌خواسته هزار و یک شب برای شهریارش قصه بگوید. و حالا که «اسفند» مثل شهریار، قصه خواسته بود، زبانش درنمی‌گرفت.
-    اسفند! اسفند! اسفند جان!
دست کرد زیر کتاب «شرق بنفشه» و بدون آنکه ببیند نویسنده‌اش شهریاری است که قصه می‌گوید، کاغذی برداشت و سرخوش، سرخوش از حیله‌ی زنانه‌ای که در سرش درگرفته بود شعرش را خواند: آواز من/ شب/ روی طاقیِ پنجره می‌میرد/ سپیده که سر بزند/ جنین‌اش/ حرام‌زاده شیون می کُ... نَد ...! روی صفحه مانیتور ظاهر شد: «شعر قبول نیست. باید قصه برام بگی!». آواز روی پنجره‌اش بر زبانش ماسید. گوشی لَخت شد در دستش و بدنش گُر گرفت. قصه‌هایش کجا رفته بودند؟ شاید شهریار اول آنها را با خود برده بود. شاید در بستر شهریار دوم که برای قصه گوشش سنگین بود جا مانده بود. شاید شهرزادیش یائسه شده بود و حالا تنها بدنش، به حکم سد شدن چند روز پیشِ خون‌های زنانه‌گی شهریاری دیگر را صدا می‌زد. شهریاری که نه گوشش سنگین بود و نه حضوری داشت که قصه‌هایش را با خود ببرد. باید قصه می‌گفت و شب یا دمادم سپیده با سنگینی سکوت شهریار سوم به بستر می‌رفت: «یه زنی بود، یه مردی، این دوتا هیچ وقت همدیگه رو ندیده بودن! اما یه روز زن که هر روز تو صفحه‌ی هر کس و ناکسی تو فیس‌بوک سرک می‌کشید، توی صفحه‌ی پونه دید یه مرد داره با رفیقاش حرف می‌زنه! زن ...»
تا ته قصه. بی درنگ، قصه گفت. گفت و گوشی را گذاشت و باز پشت کامپیوترش برگشت. برایش نوشت: «حالا نوبت توئه!» دستش می‌لرزید. بدنش روی صندلی ول شده بود و انتظار کمر طاقتش را خم کرده بود. اسفند، حالا اینجا، روی صفحه‌ی مانیتور هم سکوت کرده بود. نوشت: «بازی رو خراب نکن. قرار بود اول من قصه بگم تو هیچی نگی. بعد تو بگی و من سکوت کنم.»
حرف این نبود که دلش هوای قصه کرده باشد، یا می‌خواست تنهایی شب‌اش رخت ببندد. برای شنیدن صدا بی‌تاب بود. حالا اگر اسفند چیزی هم روی صفحه‌ی مانیتور می‌نوشت که نمی‌نوشت، آرامش نمی‌کرد. باید صدای اسفند را می‌شنید. صدایش را بر می‌داشت می‌گذاشت روی همان عکسی که در صفحه‌ی فیس‌بوکش داشت می‌خندید. با همان پیراهن آبی آسمانی و ریش‌های تازه جوانه زده‌اش. بعد با دستی که روی لب‌هایش می‌کشید وادارش می‌کرد سه بار اسمش را صدا کند: مهری! مهری! مهری جان!
گوشی روی ران چپش لرزید: «مهری! مهری! مهری جان! ...» قصه را شنید، دلش لرزید، و با عکس اسفند که روی صفحه فیس‌بوک اسمش را صدا می‌کرد، صدایی که آخر هر واژه‌اش محو می‌شد، به خواب رفت. سپیده سر زده بود.

* عکس: تابلو «آرایش زندگی» اثر ادوارد مونش

موسیقی زیرزمینی ایران از منظری دیگر: نجیب و سرکش

2010-10-03T12:56:00.001+03:30

گروه SATURA

چند سالی است که در ایران صحبت از اصطلاح «موسیقی زیرزمینی» باب شده و این باب روز و میل بودن پای نوعی موسیقی متفاوت از آنچه در دهه‌های گذشته گوش ما به آن عادت داشت را به آرشیوهای موسیقی ایرانی باز کرده است. دگرگونی ساختار اجتماعی، پرورش دریافت‌های هنری بنا بر اقتضائات زمانی به ویژه در اثر توسعه رسانه‌های ارتباط جمعی، رها شدن ذهن معترض از بند مکاتب و ایدئولوژی‌های قرن بیستمی و پیشرفت تکنولوژیک هنر، از دلایلی بود که چیزی حدود یک دهه قبل در ایران خود را در قالب موسیقی زیرزمینی نشان داد. گرایش به ژانرهایی همچون پاپ‌های مدرن غیر شش و هشتی، هارد راک و متال، ریتم اند بلوز (R & B) و هیپ هاپ، در ادامه فوران و اوج درخشش این انواع موسیقی در غرب، موجب شد ایران آهنگسازان، نوازندگان و خوانندگان جوان و پرانگیزه‌ای را در اقلیم خود ببیند که به اعتراف علاقه‌مندان و غیرعلاقه‌مندان به این انواع موسیقی هر چه نداشتند، تحرک و انرژی را خوب یدک کشیده و می‌کشند.
اما در میان این صداهای نوظهور برخی اقبال یافتند تا در سطحی عمومی‌تر معرفی شوند. از این زاویه نام‌های آشنایی چون «محسن نامجو» در موسیقی تلفیقی با گرایش‌های جز و بلوز، گروه «کیوسک» با سبک راک، «سروش لشکری» یا «هیچکس» در موسیقی رپ و «محسن چاووشی» در سبک پاپ با درون‌مایه‌های ترنس یا تکنو، به واسطه معرفی شدن بهتر به طبقه متوسط و البته شانس فراهم بودن زمینه علاقه‌مندی هواداران موسیقی به نوع آهنگ‌های‌شان، در سطحی گسترده کارهای خود را به گوش رسانده و کمی به طبقات فوقانی موسیقی نقل مکان کردند. از سوی دیگر و همزمان، افراد و گروه‌های دیگری هم در موسیقی ایران فعال بوده‌اند که اگر چه همانند دسته نخست چندان در متن جامعه معرفی نشدند - بنا بر همان دلایل پیش گفته - اما این رخداد چندان از قدرت نفوذ موسیقی‌شان کم نکرده و نمی‌کند. این دسته که بیشتر در سبک‌های راک، بلوز، فانک و از همه مهمتر متال فعالند، گروهی از فعالان موسیقی به شمار می‌آیند که بنا بر غلط‌خوانی‌های رسمی و غیر رسمی از نوع آثار و اعتقادات‌شان، ترجیح می‌دهند همچنان فعالیت زیرزمینی خود را ادامه داده و راه‌هایی دیگر برای انتشار آثارشان بیابند.
این گروه‌ها که بنا بر یک نظر سطحی و خالی از استدلال منطقی، اغلب و یکسر، با عناوین و صفت‌هایی چون «شیطان‌پرست» منکوب می‌شوند، در بسیاری از موارد چه از نظر قدرت تئوریک موسیقی و چه از منظر قابلیت‌های اجرا و نوازندگی نسبت به بسیاری از آثار منتشر شده یا بهتر بگوییم معروف شده دسته نخست، نماینده موجه‌تری از موسیقی زیرزمینی ایران هستند. گروه‌ها و افراد منسوب به این دسته از موسیقی زیرزمینی ایران، اغلب به خاطر مساعد نبودن شرایط و فضای حاکم بر جامعه و محافل موسیقی، در استودیوهای نه چندان مجهز خانگی و با تحمل پیچیدگی‌های ناشی از این فضا، به ضبط آثارشان پرداخته و بنا بر ظرفیت‌ و خلاقیت‌های خودجوش‌شان در تیراژی محدود منتشر می‌کنند. از سوی دیگر به دلیل رانده شدن‌شان با چوب سهمگین و ناجوانمردانه «شیطان‌پرستی» ترجیح می‌دهند تمرکز فعالیت‌شان را نه در ایران بلکه از راه شبکه‌های اجتماعی و فضای سایبر در فراسوی مرزهای کشور متمرکز کنند که این خود بر گسترش نیافتن نوع موسیقی‌شان در جامعه اثر مستقیم داشته است.
این متن، داعیه ندارد که در همین مجال اندک می‌خواهد بر محاق چندین ساله این گروه‌های موسیقی پایان دهد اما دست‌کم می‌تواند امید داشته باشد تا در دایره‌ای هر چند کوچک نظر برخی افراد و گروه‌های دولتی و غیردولتی را به بازخوانی و بازاندیشی در آثار، احوال، آراء و اعتقادات این دسته از فعالان موسیقی را جلب کند. شوربختانه بسیاری از فعالان موسیقی برج‌عاج نشین از سویی و مسئولان هنر – به ویژه موسیقی – از سوی دیگر بدون آنکه ذره‌ای فضای گفت‌و‌گو با این گروه‌ها را فراهم آورند، بی هیچ دلیل و برهان، بر حاشیه‌نشینی آنها اثر مهلک می‌گذارند. آن‌سو‌تر، رسانه‌ها و روشنفکران نیز به خود زحمت نمی‌دهند تا دست‌کم به بهانه ارضای حس پژوهش‌مدار خود سراغ این گروه‌ها را گرفته و نسبت به معرفی آنها اقدام کنند.
این قابل کتمان نیست که در این میان هستند افراد و گروه‌هایی که به دلایل متعدد، بیراهه نظرات بی سر و ته عرفانی، ایدئولوژیک و ضد اجتماعی را به مسیر مشخص موسیقی محض ترجیح داده و مصرانه می‌کوشند قالبی مصنوعی از موسیقی زیرزمینی را به نمایش گذاشته و به عمد تظاهر کنند که موجودی مثل شیطان را می‌پرستند، اما بنا بر ده‌ها سند زنده و آشکار حساب این افراد از آن گروه‌های مستقلی که «متال‌ها»ی علمی و محض هم در آن دسته‌اند جداست. بی هیچ شکی در دایره گروه‌های مستقل و علمی متال هم نظر و اعتقادات این گروه‌های عجیب و غریب، محل سئوال و تردید است.
می‌توان در سلسله گفت‌وگوهایی مستدل از سویی موسیقی مورد علاقه بخش بزرگی از زیرزمینی‌های ایران (متال) ریشه‌یابی و نقد و تفسیر کرد و از سوی دیگر مجالی فراهم آورد تا این دسته از فعالان موسیقی بنا بر حفظ شأن و جایگاه‌شان در موسیقی ایرانی، بهتر به جامعه معرفی شوند. این رخداد، فرصتی دیگر می‌طلبد که امیدوارم بتوانم در آینده‌ای نزدیک آن را به دست آورم.

تفاوت و تشابه آدم ها در اوریکس و کریک

2010-09-30T20:09:00.002+03:30

در دوره ای به سر می بریم که کنش خواندن بیشتر معطوف به «تک نگاری ها» و «خلاصه ها» است. در این وضعیت، ادبیات به ویژه رمان رفته رفته به محاق می رود و «هایکو» و «هایکو واره ها» نه تنها انتقام خوانده نشدن شعر در سال های پایانی قرن بیستم و دهه اول قرن بیست و یکم را از مخاطب ادبیات می گیرند بلکه جای سایر ژانرها را هم تنگ می کنند. در این میانه شاید افت محسوس کیفیت ادبیات غیر آمریکایی به ویژه رمان و داستان کوتاه این موقعیت را بارزتر کرده و فشار را بر کل ادبیات محض افزون می کند.
حال اگر در ایران زندگی کنی و دستی از دور نیز بر آتش ادبیات داشته باشی، دو راه پیش پای خود داری: یا به عریانی و کم مایگی داستان ها و – کمتر- رمان های نویسندگان ایرانی تن می دهی و یا یک سر کنش خواندن را فراموش می کنی. ترجمه ها نیز اغلب یا از نویسندگان میان مایه مشهور شده (مثلا موراکامی و پل استر) است و یا آنقدر بد است که عطای خواندن را به لقای مترجمش می بخشی.
در این میان البته، ناگهان سیلی محکم دست نویسنده یا نویسنده هایی هوش از سر می برد. کل مخالف خوانی ها را فراموش می کنی و بار دیگر لذت را تجربه می کنی، ولو آنچه گیر آورده ای، دیر یافته ای و چند سالی از انتشارش می گذرد. این است ماجرای خواندن «اوریکس و کریک» من که منجر شد کلاه نداشته ام را برای یک عمر، در پیشگاه بانو «مارگارت ات وود» بر دارم.
نام اوریکس و کریک را اولین بار از زبان «شهریار مندنی پور» شنیده بودم. شخصی، اصل کتاب را از انگلیس یا نمی دانم کجا برایش آورده بود و گه گاهی می دیدم تورقش می کند. سال 79 یا 80 بود که مندنی پور گفت کاش این را یکی ترجمه کند. سال ها بعد شنیدم که به قلم «سهیل سمّی» ترجمه شده اما فرصت نشد بگیرم و بخوانم. تا نمایشگاه کتاب امسال که غرفه نشر ققنوس را به خاطر ابتیاع اوریکس و کریک نشانه رفتم.
در اینجا قصد ندارم کتاب را نقد کنم (شاید در مجالی فراخ تر این کار را کردم) اما چند نکته در باب این رمان هست که حیفم می آید حتا به اختصار نگویم:
1-    دلم می خواهد اوریکس و کریک را جزو رمان های علمی - تخیلی (science Fiction) طبقه بندی کنم، اگر چه این کتاب چیزی بیشتر از این ژانر است. ات وود در این رمان با نگاهی به روند تکوین ابر تکنولوژی ها و ابر هوش ها در جهان پس از ما، نمایشی واقعی از انسان های عصر فرا تکنولوژی با تکیه بر تفاوت ها و شباهت هایشان اجرا می کند. «اسنومن» و «کریک» (دو شخصیت اصلی مرد داستان) هر دو در عین تفاوت هایشان در یک عصر تکنولوژیک - و بیشتر از آن – انسان هایی هستند که در برابر موجودی (زنی) به نام «اوریکس» (شخصیت اصلی زن رمان) واکنش طبیعی و انسانی (نه معنای اخلاقی اش) نشان داده هر چند برخوردی متفاوت از یکدیگر در برابر آن از خود به نمایش می گذارند. این شاید به آن معناست که آنچه از انسان در طول زمان و با پیشرفت دانش تغییر می کند مربوط به بخش هایی از شخصیت اوست که اکتساب می کند و غرایز و طبیعت ژنتیکش تا زمانی که انسان است دست نخورده باقی می ماند. این همان چیزی است که کریک را به عنوان یک نابغه عصر فراتکنولوژی تحریک می کند تا دست به خلق موجوداتی متفاوت با انسان بزند. همان موجوداتی که به نام «کریک زاده ها» در رمان نمود یافته اند.
2-    روایت ات وود در این رمان به گونه ای است که خواننده تا انتها در پی سرنوشت غم انگیز اسنومن حرکت می کند. اینکه کتاب از جایی شروع می شود که به لحاظ مکانی برای انسان امروزی آشنا و از نظر زمانی ناشناخته است، خود تحریکی است که خواننده از ابتدای رمان به داستان جذب شود. رفته رفته با حرکت روایت در زمان های متفاوت و البته پراکنده، کنش خواننده به سمت شناسایی شخصیت های اصلی داستان -به مثابه ی موجوداتی شبیه به خود و همه انسان ها- معطوف می شود و سرانجام در انتهای داستان به نوعی همذات انگاری ختم می شود. این نیز خود نشانه ای از بازنمایی تشابه انسان ها به یکدیگر است که نویسنده با استراتژی روایت داستان، خواننده را به آن فرامی خواند.
3-    ترجمه رمان بسیار متناسب با روایت داستان انجام شده است. مترجم هر کجا که احساس کرده نیاز به واژه ای بیرون از متن برای تکمیل ترجمه اش دارد آن را در پاورقی آورده و در یکی دو مورد به خواننده اجازه داده از طریق پانویس ها آزادانه بخشی از متن را بخواند. این رویکرد در کنار استفاده از واژه های محاوره ای هم عصر ما (در زبان فارسی) پازل رمان را با توجه به روایت اصلی برای مخاطب فارسی زبان کامل می کند.
رمان اوریکس و کریک با ترجمه سهیل سمّی، از سوی انتشارات ققنوس و با قیمت 4800 تومان در دسترس شماست.

گوش

2009-10-24T13:43:00.003+03:30

این شعر به هیچ کس ربط مستقیم ندارد. حتا به هیچ واقعه ی مستقیمی. این شعر تنها واکنشی منفعلانه در برابر سونامی سر و صداست. سرو صداهایی در حوالی گوش خودم و شاید خیلی از شما.

... فریاد
بوی دلهره دارد
بوی مسخره ی لجن...

بهارِ دوباره ی پاییز،
آشوبِ گرمِ آسفالت های خرداد،
یک تنِ خاکستریِ خلص،
شمارشِ نعشِ جا پاهای لگد کوب،
تو گوشم فریاد
بوی دلهره دارد

زرد و زرد و زرد مژه هام
رگبارِ اشک های نقره
روی چاک چاکِ باروت
پیرهن
نوش نوشِ خلاص
تو گوشم فریاد
بوی مسخره ی لجن میده

صندلی، خالی مانده باز کنارم، با ترس و تعظیم، و همینطور که فریاد بوی مسخره ی دلهره دارد پچ پچه می شود تو گوشم: «چه دلی داشتی وایس تادی تا حالا»!
تو گوشم یه عالم صندلی خالیه که فریادشون بوی مسخره ی لجن می ده

به نام خنجر

2009-09-25T20:53:00.003+03:30

شعری که پیش رو دارید، در زمستان سال 1381 نوشته و به دوست یگانه ام «بهزاد کاظمی» تقدیم شد. اگر چه بهزاد هیچوقت این شعر را دوست نداشت و گمان نمی کنم تا حال هم نظرش عوض شده باشد، اما خود گمان می کنم او لایق ترین فرد برای تقدیم این شعر است. از همیشه تا هنوز

تا «عین القضات» نجیب
تا «ویکتور خارا»
راه آمدیم
خنجر به سینه پشت کرده و دشنام می گفت:
«کار من نبود!»

خنجر نبود
راست می گفت
خنجر فقط مجسمه ای بود
که از استخوان های «هابیل» ساخته بودند اش
بی چشم و بی لباس
و از ما فقط
همین استخوان های بُراق
تصویر «هل من مبارز» بود.

اشتباه آمدیم
اشتباه
بهتان به خنجر روا نبود
ما خود به قتال شیفته بودیم
مومن به کابوس تاریخ
در قفسه های کهنه
بایگانی شدیم.

بچه که بودیم
مردی مُرده با ریش های بلند
یک بار گفته بود:
فراموش کن که زنده ای
یا بی حضور خودت زنده باش
کلاشی بگیر و خودت را نشانه کن
و ما چه غلیظ مرده بودیم و خیال کرده بودیم:
رنگ سرخ
یک ضرورت است
کلاش
یک ضرورت است
لژیون
یک ضرورت است و ناگزیر
مرگ
یک ضرورت است.

ما از «حلاج»
تا «میرزاده عشقی» دویده بودیم
و خنجر همان مجسمه بود
که از استخوان های «لورکا» تراشیده بودند اش.

چه سال ها
که خون های بی تقصیر
باریده بودند و سهم ما
از آن فقط نام خنجر بود
که با سینه های بُراق مان تصویرش کردیم.

مردی که زیاد می دانست!

2009-09-06T17:56:00.003+04:30

«محرومیت رتبه اول کارشناسی ارشد از تحصیل» وقتی خبر را روی خروجی چند سایت خواندم از خودم شرمم شد. خجالت کشیدم که به سروش می گفتم: «قبولت می کنند.» شرمم شد که حتا امید داشتم سروش «ستاره دار» نمی شود. ستاره دار برای چه؟ دور و نزدیک خبرش را داشتم که سرش به درس گرم است و قاطی هیچ بازی ای نشده است. مگر قرار نبود درسش را بخواند؟ مگر قرار نبود راه آکادمیک را در پیش بگیرد و وارد هیجانات نشود؟ خب نشد! نشد و این را همه ی آنها که سروش را می شناختند در این 1 سال و اندی دیدند. دیدند که درس می خواند. این را من هم می دیدم چه برسد به آنها که هر روز سراغش را داشتند. در روزهای سرسام آور بعد از انتخابات هم در هیچ آشفته بازاری قاطی نبود. قبول نداشت و ندارد این بازی ها را. حالا این چه شوخی مضحکی است که راه افتاده؟ با این افتضاح چه باید کرد؟
برای آنها که نمی دانند می گویم. سروش ثابت را از سال 80 زمانی که محصل مدرسه تیزهوشان بود می شناسم. زمانی که در خیابان های شیراز همه در به در یک پراید سفید بودند تا زیر پایشان باشد و پنجشنبه ها در عفیف آباد و ملاصدرا و چمران خط بزنند، سروش و چند تایی دیگر از هم مدرسه ای هایش یک پایشان در «کارگاه نجوم» بود و پای دیگرشان در «شب شعر». ساعتی به حل مسئله ریاضی مشغول بودند و ساعتی دیگر به هنر می نگریستند. اما در همه ی آنها سروش نبوغی ویژه داشت. سروش محصل دبیرستان بود که شعر پست مدرن گفت. همان سال ها جشنواره جوان خوارزمی به او مدال داد و المپیادها هر ساله میزبانش شدند. دبیرستان که تمام شد در بهترین دانشگاه فنی کشور و در رشته ای خاص و ممتاز پذیرفته شد و در کنار همه ی اینها خواند و خواند و خواند. تا آنجا که با شهامت می توانم بگویم به سن و سال او کمتر جوانی را در حوزه مطالعات علوم انسانی در عین اشراف به علوم پایه و ریاضیات سراغ دارم. حالا هم که دیدید عملش را در کسب رتبه ی کارشناسی ارشد.
آقایان!
شما که این همه از باز شدن فضا برای شکفتن استعدادها و از آن هم بالاتر باز شدن دایره ی مدیران تا سطح نخبگان دم می زنید، دست کم تعیین بفرمایید نخبه از نظر تیزبین و نکته سنج شما یعنی چه؟ چند جوان در این مملکت می شناسید که در عین تحصیل علوم پایه و اشراف به این رشته، در عوالم ادبیات و هنر و علوم انسانی هم توانایی خود را در سطحی مقبول نشان دهد و در اقدامی شجاعانه و با تغییر رشته تخصصی در یکی از رشته های اساسی علوم انسانی در کشور رتبه ی نخست بیاورد؟
صاحب منصبان!
در کشوری که مع الاسف رسانه ها و نمایندگان مجلسش گه گدار دسته گل دکترا و فوق لیسانس های تقلبی مدیران و مسئولان را از آب بیرون می کشند. در کشوری که دلالان اخذ مدارک علمی جعلی از بس پول در آوردند در بهترین نقاط تهران سکنی می گزینند. در زمانه ای که دانشجویان اقصی نقاط مملکت به جرم های ناکرده زیر مشت و لگد له می شوند و اگر جان سالم به در برند فرار را بر قرار ترجیح می دهند، قبول کنید عدم پذیرش امثال سروش ثابت در بهترین دانشگاه های کشور تلف کردن سرمایه های انسانی است. قبول کنید برای چنین جوانانی راهی جز جلای وطن نمی ماند. بدانید مسبب عقب ماندگی علمی ما دیگر دست های پشت پرده و رنگی خارجی نیست، بلکه خود ماییم.
اما تو سروش!
بدان که کار تو درست بوده. تو اشتباه نکردی که فارغ از هیاهو و جنجال های سیاسی این روزها و روزهای پیش برای خواندن، زمان مصرف عمر کردی. می دانم که سرگذشت مردان بزرگ علم و دانش را خوب خواندی و این روزها از نزدیک تجربه اش می کنی. بدان که اگر راهت به همین مسیر باشد دیری نخواهد پایید که چون منی را به ضیافت نگاشته ها و سفره ی علمت دعوت خواهی کرد و من از آموخته هایت لذت خواهم برد. برقرار باشی و استوار و همیشه خندان که می دانم همواره اینچنینی.

با قفل ها

2009-09-04T16:18:00.002+04:30

این شعر را سال 82 گفتم و به دوست تازه دامادم نیما تقوی هدیه کردم. این روزها که دفتر «زخم و آشتی» ام را ورق می زدم به ناگاه این شعر خود را بازنمایی کرد. قصه ی نفسی ست و باز متاعی برای دامادی نیما. بخوانید:

روی جلد دفتر مشقت بنویس:
«خانه های بی شماری بر اُبر»!
می دانی که بغض ها
از ما صبورترند
یا لااقل
ساده مچاله مان می کنند
پس تو هم مثل بغض صبور باش
که چرک های کف دست
به ما می گویند
چه واژه هایی را از یاد برده ایم.
از مدرسه: ترکه و تنبیه
از خانه: خاطره و خواب
و از عشق: لبخند و یاد
*
ما را باد برده است
تا روبه روی درهای بسته بایستیم
اما کلید
بر دروازه های تردید شعله می کشد.

به بهار آغشته ای*

2009-08-27T20:10:00.004+04:30

تمام ابرهای آبستن

چشم انتظار گام های مشترک من و تو در کوچه های این شهرند.

تمام باران های نباریده برای ما می بارند،

فریاد صاعقه ها،

شوق با هم بودن ماست که سر رسیده است.

تو به بهار آغشته ای و من بوی تو می گیرم.

برای تو نوشتن سخت است. سخت مثل «اردی بهشت بعد از شیراز»، سخت مثل تمام شعرهای نگفته ام که هر روز تا بیایند کلمه شوند صدایت سر می رسد و به بادشان می دهد. به باد می روند تا شاید دست مایه ی شاعری دیگر شوند برای عاشقانه ای دیگر. نه! برای تو عاشقانه گفتن جان می خواهد، جانی سخت که از مهرت سخت تر باشد. عاشقانه گفتن کار جان شیفته ی من نیست که با هر نگاهت به خود می لرزد و عاشقانه هایش محو می شوند در کلامت. در مهرت و در خطوط لبخندت. نه! تو برای عاشقانه گفتن و عاشقانه نوشتن مجال نمی دهی. تو خود، یعنی یک غزل. یک عاشقانه ی تام و تمام.

برای تو نوشتن آسان است. مثل «ورق پاره های کافه» که بریده، بریده می آیند و می روند. جایی روی صفحه ی کاغذ هلاک می شوند و با دستانت به سفری ابدی می روند. هم اینگونه نوشتن است که جان پر تلاطم مرا نجات می دهد و تحفه ای به دستم می دهد تا دستانم خالی تر از اینی که هست نباشد. با همین توشه طی می کنم تا خوان رنگینمان. خیلی زود، خیلی نزدیک.

*عنوان مطلب از شعر رضا براهنی گرفته شده

تاملات احسانی: نزول ملک به جایگاه آدمیت

2009-08-06T14:07:00.004+04:30

زندگی آسان نیست، پایداری شجاعانه ای می خواهد. (تنسی ویلیام)

زندگی به طور ذاتی و بر اساس ویژگی هایش برای هر انسان سخت و صعب است. انسان ها موجوداتی محدودند که گه گاه با جرقه هایی روشن شده و امیدوار می شوند. اما این باز زندگی با همه ی سختی هایش است که او را در بر می کشد و مقدمات فروپاشی اش را فراهم می کند.

برای ادامه ی این راه دشوار باید به وضع قوانین تازه درونی دست زد و هشیار بود که آدم، همان آدم است. باید خود را بهانه کرد برای تاختن به سرنوشت دیگری. برای هجوم به جغرافیای زیستن دیگران. جغرافیای آدم های دیگر، چرا که چیزی به نام دیگرخواهی وجود ندارد.

قانون 1: قطع ارتباط از نوع تعاون، ایجاد ارتباط از نوع تعامل (نشانه هایش را در تغییر فهرست دوستان وبلاگم جست و جو کنید)
قانون 2: قانون بررسی تغییر شغل (قانونی که تا رویه شدنش خون جگرها خواهم خورد)
قانون 3: همه برای من، من برای فقط چند نفر (چند نفری که تعدادشان حتا به اندازه ی عدد انگشتان یک دست هم نمی رسد)
قانون 4: شرف تجملی است مخصوص کالسکه دارها (آلبر کامو)
قانون 5: هر لحظه از بودن، تلاشی برای رفتن است

تاملات احسانی: اندیشیدن در خیابان

2009-07-30T22:16:00.006+04:30

آدمی که در چهار راه ایستاده است، برای تعیین مسیر خود دچار اشتباه می شود. وقتی به یک طرف حرکت می کند یعنی گمان برده است که مقصدی وجود دارد.

حس غریب خوابِ آخر: اندیشیدن به اینکه فردایی وجود ندارد و تنهایی. تنهایی بزرگترین هراس فرد محتضری است که می پندارد وقتی برای از خواب برخاستن وجود ندارد. با این همه پلک ها سنگینند و خواب تو را فرا می گیرد.

برای هیچ چیز نباید انتظار کشید. واقعی ترین آینده لحظه ای است که تو را به لذت رهنمون کند.

هیولای بزرگ موسیقیِ خیابان وقتی با معشوقه قدم می زنی در هوا ناپدید می شود. برای گوش سپردن به لاییدن سازهای خیابانی باید همیشه در خیابان های اصلی تنها راه بروی و تلاش کنی طولانی ترین مسیر تو را انتخاب کند. هیچ صدایی گم راه کننده تر از صدای تک نوازیِ گفت و گو با معشوق نیست.

تمام سطح پیاده رو را برف پوشانده است. لذت گم شدن فراگرد تو در رقص است و گربه ای که کنار بزرگراه جان داده است تنها نشانه ای است که می تواند این لذت را دور کند. ماشین ها با سرعت در حرکتند و تو به راه خود ادامه می دهی.

خیابان تمام کارکردهای خانه را دارد. با این همه برای به اشتراک گذاشتن لحظه هایت هیچ تنگ نظری ندارد. خیابان به تو امکان می دهد خودت را تکثیر کنی و تکثر آدم ها و اشیا را به تماشا بنشینی. به قانون خیابان رفتار کن تا لحظه ها از تو یک قدیس فاحشه بسازند.

همیشه بین ماشین های پارک شده در حاشیه خیابان فضایی خالی وجود دارد که می توانی بذر تخیلت را در آنجا بکاری: بین ماشین سفید و آبی کودکی ایستاده در جوب می شاشد، میان دو سواری مشکی دست فروش خشتکش را بالا می دهد، در فضای خالی بین ماشین های زرشکی و سبز جوانکی حشیش دود می کند و تو از مقابل همه ی آنها رژه می روی.

بین خط های قصه

2009-07-22T22:53:00.002+04:30

اولی که وارد خانه ام شد سراغ توالت و روشویی را گرفت. با شصت نشانش دادم. جوراب های ضخیمش را درآورد و در توالت را پشت سرش قفل کرد. بیرون آمدنا پرسید: «چایی آماده داری؟» دو فنجان ریختم و با ژستی هنرمندانه روی میز عسلی بین دو تا مبل تکی گذاشتم. موهایش را کوتاهتر از قبل کرده و رنگ شرابی کرده بود. روی یکی از مبل ها نشست و سیگار وینستون اولترا لایتش را روشن کرد. رندانه پرسید: «تو نمی پوسی توی خونه؟» با همان ژست هنرمندانه لبخندی زدم و گفتم: «اغلب تنها نیستم. کاراکترها از شلوغی امانم نمی دهند.»

گفته بود می آید تا کارهای جدیدم را برایش بخوانم. به اندازه کافی سیاهه در کمدم پیدا می شد تا سر حرف را باز کنیم. وقتی می خواندم وانمود می کرد خوب گوش می کند. قصه که به آخر می رسید عشوه ای می کرد و سرسری می گفت: «مرسی!» تمام قصه دنبال یک سر نخ می گشت تا درباره پسری با من حرف بزند که می گفت چند صباحی است عاشقش شده. رو به رو، من، به بخش همخوابه گی توجه بیشتر داشتم. انگار برایم مشق روزانه باشد پرسیدم: «تو وقت همخوابه گی تمام حست جمع طرفته؟» ... گیج بود و گفت: «من زیر آبی زیاد می رم، تنوع حرف اول رو می زنه»

بیست و هشت ساله شدم

2009-07-16T02:23:00.004+04:30

دالان دهه ی دوم زندگی رو به انتهاست. بیست و هشت ساله شدم و هنوز کودکانه گی به سر نرسیده است. برای بیست و هشتمین بار آمدنم را تبریک گفتند و هدیه آوردند و خوش آمد نثار کردند. اما هنوز فرصت نکردم به این فکر کنم: «حالا که بیست و هشت ساله شدم باید چه کار کنم که در این بیست و هفت ساله نکرده ام.» گمان من به هزار راه نرفته می رود که سرآغاز همه ی آنها تویی بانوی اردی بهشت.

حرف زیادی برای گفتن ندارم. فقط یک چیز. سپاس از مهر دوستان: حمید، حمید و حمید، نغمه، مونا، سودابه، بهاره، فرشته، لاله، آمیتیس، نیوشا، ابوالفضل، علی، آرمین

و آنها که در بیست و هشت ساله گی چونان زمان کودکی در بیست و چهار تیرماه 1388 لی لی به لا لایم گذاشتند. مادر و پدر و داداش و خانواده ام.

و باز تو چراغ راه های نرفته ام.

پاسخ به: امتحان، تقویم، ترس

2009-07-06T15:43:00.012+04:30

1

این حرف بیمار پس کجای داستان است

که ساده سئوال می شود و

شکی از سکوت های فریادِ منقرض دارد؟

پرسش ها نیامده رفتند و ندانستی

جواب هایت کفاف این همه امتحان نمی کند

2

تقویم بود

که از کرانه ی خرداد سرَک می کشید

و رخ داد

سایه ی شبانه می شد

رازی میان دلش با فردا

خرداد پر می زد

که آخر انشا

با بادی میان گلویش آفتابی شد.

گفتم:

جواب هایت کفاف این همه تقویم نمی کند

3

کودکان در بدن موزه ها می لرزند و خاک

حرف تمام پنجره هاست

آن سوی پنجره

چیزی شبیه شب

در حنجره ی بوق های مکرر

تکرار می شود.

آفتاب زیر گوشت نمی گوید:

جواب هایت کفاف این همه ترس نمی دهد؟

حقوقی از شهر شاعران کم مباد

2009-06-28T12:58:00.011+04:30

محمد حقوقی بازمانده ی نسلی است که گاهی گمان می برم در ادبیات ایران چونان این نسل تکرار نخواهد شد. نسلی پیگیر و آتشین و به راستی پر کار و عاشق ادبیات به ویژه شعر. حقوقی که بیش از آنکه شاعر باشد، ناقد شعر است، بدون هیچ گونه شک و شبهه ای از بزرگترین و برجسته ترین معرفان شعر نیمایی و پسا نیمایی به جامعه خود، در طی دهه های گوناگون است. در حضور شاعرانی چون منوچهر آتشی، احمد شاملو، فریدون مشیری، فروغ فرخزاد، سهراب سپهری، مهدی اخوان ثالث، نادر نادرپور، یدالله رویایی و دیگرانی که چنان سرگرم شاعری بودند که کمتر بر پیکر شعر خود و دیگران تیغ نقد بر می کشیدند، وجود امثال محمد حقوقی به جد غنیمتی گران سنگ بوده و هست. نسلی که تلاش حداکثری خود را برای ورود شعر به عرصه های اجتماعی و سیاسی صرف می کرد رویین تنی چون حقوقی نیاز داشت تا به فاصله ای درخور ایستاده و عملکرد این شاعران را با چشمانی تیز بنگرد. آنچه از وی در دست ماست هم اکنون گواه آن است که در نسل حقوقی، کمتر فردی چون وی در حوزه ی نقد و نظر شعر موفق و به عبارتی چهره شده است.

حال که خبر وخامت وضع جسمانی وی روی خروجی خبرگزاری ها آمده، باز به این فکر می کنم که مبادا با کم شدن این چهره از شهر شاعران، بخش دیگری از پیکره ی فرهنگ ما جدا شود و تنها به خاطرات پیوند بخورد؟ مبادا حقوقی برود؟ برود و دیگر او که هیچ، سایه ای از او هم در میان ما نباشد؟ چنین مباد.

خبر وخامت حال حقوقی

صفحه ی محمد حقوقی در ویکی پدیا

...............................................................................

این بار هم زورمان به تقدیر نرسید. حقوقی از شهر شاعران کم شد. چه شب دلگیری شده امشب. آسوده بخواب محمد حقوقی و نظاره مان کن در این شب های گرم و تفتیده از ناجوانمردی.

خبر درگذشت محمد حقوقی

رفتم برم جنگ، ولی آتیش نسیم ات نذاشت

2009-06-27T15:37:00.009+04:30

از خانه و کاشانه بیرونم انداخته اند. چار دیواریم خانه ام نیست. به چار میخ می ماند این چار دیواری. سخت نفس می کشم. سینه سنگستان آرزوهاست و سر، گورِ سوداها. زمان، دیر گذر است و اطراف، تجسد دوزخ.

از خودم دست می کشم. خود؟ خودی مانده در تهِ کاسه ی پیکر؟

رخت بر می بندم. سیاهِ خیابان ها را تاشی قرمز طرح می کنم، به اطراف اندامم، اندام مان. سرِ سودایی می رود به خیابان ها، کوچه های قرمز، به بوسه بر خاک های سیاه.

تن می شویم. سر تا پا، در دریایی عمرم. بی باک جست می زنم سمت ظلمات برزن ها، به استجابت یک نفیر. چیزی نیست جز یک زخم و خلاص. می روم جنگ، در این خاکستریِ بی باد و آفتاب.

سلام!

من بیست و هشت ساله ام. بی بیست و بی هشت. بی خانه و بی نفس. بی سینه و بی گور.

چند مداد قرمز می خواهم. چند فریاد و چند سنگستان آرزوی بر دل. چند ریگ بر کف خیابان های سیاه تا واپسین تاشِ قرمزم را به سطحش نقش کنم. هیچ صدایی هم که نباشد فرقی نمی کند، تنها دستی به امانت زیر سرم بگذارید تا گور-منزل ام، بی هیچ صدای نفس لاشخوران. فقط همین! خداحافظ.

.....................................................

این سرنوشتم نبود. نسیمی که از سنگ شبق گون چشم هات می آمد، سد شد پیشِ پای لنگم. من به جنگ نرفتم چون آتش نسیمت سوزانده بود پیکرم را، پیش از آنکه درفشی غیر، سینه ام بدراند. حالا این منم و راهی که با تو می کوبمش. بانوی تمام اردی بهشت ها. بانوی پیش از جنگ و بعد از شب.

عنوان این مطلب از کار مشترک محسن نامجو و عبدی بهروانفر برگرفته شده و متن نیز از همین جمله الهام گرفته است

برای ندا آقا سلطان

2009-06-25T14:37:00.019+04:30

من و تو
برای خفتن آماده می شدیم
در آشیانه مان
در حصار معبد
با اندام هایمان
به آرامی
روی سینه ی خاموش زمین
و روحمان
با خدا
به خانه می رفت

چارلز کینگزلی/ بخش سوم از چکامه ی من و تو/ ترجمه ی احسان صفاپور

عیدانه

2009-03-17T14:16:00.002+03:30

سالی که گذشت سالی نبود که از ابتدا انتظارش را داشتم. هیچ سالی آنطور نیست که انتظارش را داشتی. امسال هم مثل هر سالی که آمده است و رفته یا می آید و می رود. سال 1387 بسیاری از دغدغه هایم را کنار گذاشتم و یک سال فقط نظاره کردم. آنچه از نگاهتان می گذرد مروری بر آن نظاره هاست.

در حالی که 6 ماهه اول سال در بدنه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مسوولیت روابط عمومی دانشکده چاپ و همزمان هشتمین جشنواره صنعت چاپ را بر عهده داشتم با نکات جالب توجهی برخورد کردم.

جشنواره صنعت چاپ در زیر مجموعه همان معاونتی برگزار می شود که از قضا جشنواره شعر فجر نیز برپا شده و می شود. جشنواره چاپ پس از هفت دوره برگزاری امسال مراسم پایانی خود را در شهر قم برگزار کرد تا از سویی اختتامیه را به یکی از شهرهای مهم صنعت چاپ و نشر ایران برده و از سوی دیگر به خاطر نگاه خاص حاکمیتی به این شهر مذهبی توجه و نظر بزرگانی چون رییس جدید مجلس شورای اسلامی یعنی علی لاریجانی را به این جشنواره و در کل صنعت چاپ جلب کند. اگر چه لاریجانی چند هفته پس از جشنواره کلنگ شهرک صنعتی چاپ قم را بر زمین کوبید اما به جشنواره نیامد تا همگان به کم اهمیت بودن این حوزه در ساختار وزارت ارشاد بیشتر از قبل پی برند. اما جالب توجه تر اینکه بر اساس برآورد هزینه اولیه جشنواره برنامه های جنبی جشنواره – به جز مراسم پایانی که به میزبانی قم بود- حدود یک میلیارد و سیصد میلیون تومان بود اما پس از کناره گیری دبیر سابق جشنواره یا به عبارت دقیق تر برکناری او از سمتش، هزینه ها با خست فراوان مدیرکل محترم به حول و حوش 500 میلیون تومان رسید که در مقایسه با سال پیش از آن کاهش شگفت انگیزی داشت. گذشته از آنکه دفتر امور چاپ برای تسویه حساب با پیمانکارانش چک های به تاریخ روز قیام خونین (15 خرداد) سال بعد را داده است، نکته مهم اینجاست که چطور معاونت فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برای برگزاری جشنواره شعر فجر که به مراتب کم هزینه تر می نماید حاضر است حدود 17 میلیارد تومان هزینه کند و ارقام را به نقد پرداخت کند اما برای جشنواره صنعتی – فرهنگی چاپ از پرداخت همان هزینه محدود نیز خست به خرج دهد. برداشت من این بود که در حوزه شعر برای مقابله با جریان های دگر اندیش باید بیش از اینها نیز هزینه کرد اما در مورد چاپ کسی آنقدر مایه ندارد تا پایه های سیاست های فرهنگی را بلرزاند. پس چاپ فرزند زن صیغه ای وزارت ارشاد است.

سینمای ایران امسال نحیف تر از هر سال بود. سینمایی که اخراجی ها صرف نظر از اینکه سازنده اش کیست گل می کند و سینمایی که در آن تقوایی و مهرجویی فیلم نمی سازند و بیضایی عزیز آنقدر عصبی است که فیلم هایش از سازنده اش فرسنگ ها فاصله دارد. سینمایی که معتبرترین جشنواره فیلم مستندش را از پایه گذارش می ستاند و به شخصی غیر سینمایی واگذار می کند باید نیز اینچنین فقیر و مریض باشد.

از نگاه من کنعان ساخته مانی حقیقی بهترین فیلم نمایش داده شده در سال 1387 بود. فرصت نوشتن درباره این فیلم اینجا نیست همین را بگویم که از دیدگاه من بیننده حقیقی و همکار فیلمنامه نویس اش اصغر فرهادی توانسته بودند شخصیت زن امروز ایران و در کل ماهیت زن معاصر را خوب نمایش دهند. موجودی که هر چند در ظاهر به تفاوت و روشنفکری متظاهر است اما در نهایت اسیر سنت ها و خرافه است. فیلم های جشنواره فجر را به جز «وقتی همه خواب بودند» ندیدم. اما تصور نمی کنم انقلاب اساسی رخ داده باشد. نکته حایز اهمیت برای من در سینمای ایران در سالی که گذشت این بود که خسرو شکیبایی درگذشت و سینمای ایران معیار بازیگری اش را از دست داد. به جز آن احمد آقالو نیز رخت سفر بست و بیشتر از سینما تیاتر را از وجود بازیگری توانمند و متفاوت محروم کرد. خیلی بد است که اتفاق مهم یک سینما مرگ کس یا کسانی از خانواده اش باشد. بازی گلشیفته فراهانی در فیلم متوسط رو به پایین «پیکری از دروغ» نیز بیش از آنکه برای سینمای ایران افتخار باشد برای خود بازیگر دست آوردی مهم است و موفقیتی غیر قابل انکار. اینکه هیاتی از آکادمی فیلم آمریکا نیز به ایران سفر کردند و 10 روزی اینجا بودند هم البته به لحاظ خبری قابل ارزیابی است و ارزیابی اش به عهده آنها که نسبت به این خبر تحریک شده اند.

کتاب های فراوانی در سال 1387 چاپ و منتشر شدند. سهم ادبیات در آنها بسیار کم بود. تقریبا هیچ مجموعه شعر قابل توجهی نبود و انواع و اقسام «کافه ها» سهم داستان ایرانی بود. من از فهم این موضوع عاجز مانده ام که چطور نسلی که گلشیری و هدایت را داستان نویسانی متوسط می دانند و یک بهرام صادقی را –آنهم فقط برای خالی نبودن عریضه- می ستاید چرا خود هیچ به دست من نمی دهد تا گلشیری و هدایت را فراموش کنم یا دست کم تشویقم کند تا به جای وقت گذاشتن برای «گیم فیفا 09» کتاب هایشان را بخوانم. درباره ادبیات سال 1387 همین را دارم که بگویم.

سالی را که پشت سر گذاشتیم بیشتر از هر سال دیگر موسیقی گوش کردم. به کشف دیر هنگام white snake, dream theatre, camel, agora و soul fly نایل آمدم و با «کیوسک»، «چاووشی» و «عبدی بهروان فر» حسابی صفا کردم. اما اتفاق مهم انتشار آلبوم جدید گروه محبوبم metallica بود که سوای ترک های فوق العاده اش عنوان ویران کننده ای نیز داشت death magnetic .

در حالی که دنیا برگزاری کنسرت های بزرگی را تجربه می کرد، تنها موفق به حضور در یک کنسرت در کشور فرهنگ خیز خودمان شدم. دلیل حضور در کنسرت مشترک مهران مدیری، مانی رهنما، رضا یزدانی و علیرضا عصار دو چیز بیش از بقیه بود. یکی اینکه به برنامه ضد ایدز یونیسف کمک کنم و دیگری اینکه برنامه ای برای سفر پدرم به تهران مهیا کرده و جمعی به اتفاق خانواده کنسرتی هم رفته باشیم.

دو سالانه عکس ایران نیز وضعیتی بهتر از سایر ویترین های فرهنگی سال نداشت. حال و روز هنرهای تجسمی را بد و وخیم گزارش می کنم چون فارغ از هر چه که در ایران می گذرد تابلوی هنرهای تجسمی ما در موزه بریتانیا آنچنان بالا رفت که از این پس تمام قاب سازهای بازار سید اسماعیل می توانند ادعا کنند هنرمندی مدرن اند. فاجعه تابلوی تختی را احتمالا خیلی از شما در رسانه ها دیدید.

فجایع رسانه ای نیز کم و بیش در گفتار خیلی ها آمده است و من تکرارش نمی کنم. فقط همین و بس که بوق رسانه ای بریتانیا بوقچی های خوبی از ایران جمع کرد و برد.

سال خوبی داشته باشید

اشتباه از من است

2009-02-17T23:19:00.001+03:30

هر چه دنیای ارتباطات فراختر می شود، حوصله ی ساکنان این دنیا برای خواندن تنگ تر می شود. بارها به خودم گفته ام در این وبلاگ را گل بگیرم بهتر است. دوست ام بنفشه محمودی می گفت: «نوشتن وبلاگ برای ما شده مجالی تا به هم بفرمای دید و بازدید بزنیم.» (نقل به مضمون) راست می گفت. انصاف که می دهم، می بینم خون دل خوردن برای نگاشتن تجربه هایم – تجربه هامان- فرسودن در خویش است. انگار این مشکل از کناب نبود که کسی سراغش را نمی گرفت. گویی تیر جناب «بیل گیتس» هم که آرزومند خواندن مردمان روی صفحه ی مانیتور بود به سنگ خورده است. انگار نوشتن دیگر فقط دل گویه ای را ذبح کردن در بیرون خودت است و نوشته ها تجسد داشته هایت.

گویی که تیمارگری هم بر سر این بیمار محتضر رسد. چه می شود؟ جز فاتحه ای نثارش چیزی دیگر برای گفتن دارد؟ تو! دوست من که حالا این خط را می خوانی چه برایم داری؟ با من از چه می گویی؟ از تجربه هایت؟ از خاطره هایت؟ از خواب هایی که دیگر نمی بینی شان؟ از رویاهات که دیگر نقش بر آب شده اند؟ اینی که من می نویسم کجای تنت را می لرزاند؟ کجا می رود و تو با او چه می کنی؟ خطی به چند می خری با دلت؟ با هوشت؟ با زبانت؟

یا همه ی اینها نه! اینی که من می گویم غلط! می خوانیم. فرمایش شما درست. چرا من بنویسم که تو بخوانی؟ نوشتن من به چه کار تو می آید؟ نه فقط آنچه من می گویم، گفتن و نوشتن از تجربه ها کجای جهان خواندن ماست؟ اینها تعارفند که برایم پیام می گذاری: «لذت بردم»، «دستت درد نکند»، «عجب شعری بود!»، «قلم خوبی داری!»

ممنون، ولی به جان خودم که تعارف می کنی. من نه خوب می نویسم و نه شعر گفتن بلدم. نه لذتی به تو می دهم و نه وقتی را که می توانستی به کار دیگری صرف کنی به یک آبادی رهنمون کرده ام. فقط فرصتت را تلف کرده ام و زمانت را هدر داده ام و این اشکال تو نیست. ایراد از من است. ایراد از من است که گمان می کنم تجربه هایم ارزش بازنمایی دارند. مشکل درست از خود من شروع می شود وقتی که احساس می کنم ممکن است از خواندن «Looking For Love» چون من لذت ببری. یک جای کار من می لنگد آن زمان که فکر می کنم طعم قهوه ی تلخ امکان دارد لحظه ای از عاشقانه هایت را به یاد آورد. من اشتباه کرده ام که پنداشته ام حدس قریب به یقین «چارلز کینگزلی» برای تو هم نامی وسوسه کننده است و هزار اشتباه دیگر و کرور کرور خبط فاحش.

خودمانیم. چه مهم است که نعره های حنجره ی زخمی «پهلوون اکبر» با جگر احسان چه می کند؟ یا درافشانی های یک مدرس رشته ی ارتباطات چقدر خونش را به جوش می آورد؟ آزار حرف های سیاسی تا کجا روحش را می خلد و سرمای مرگ آور امام زاده هاشم چه رویایی برایش می سازد؟ نه من! تو تا حالا از خودت پرسیده ای چرا «شیرین سعیدی» اینقدر کم حرف شده؟ رنگ پاییز با «ابوالفضل سلمانزاده» چه می کند؟ «آزاده صالحی» چرا اینگونه بی قرار رفتن است؟ باران «سحر باباخانی» را یاد چه چیزها که نمی اندازد؟ «مصطفا خلجی» چرا چون من گهگاه به این فکر می کند که بلاگش را دود کند و به هوا بفرستد؟ «فرزانه ابراهیم زاده» چرا اینهمه دلگیر می نویسد؟ کودکی های «بنفشه محمودی» چرا اینگونه در امروزش سرک می کشد؟ لابد به خود گفته ای:«به من چه!» راست می گویی. این نخستین پاسخ به نوشته های تجربه گراست. تو فکر می کنی تجربه آدم ها مال خودشان است. اما این را هم به خود گفته ای چرا این آدم ها تجربه هاشان را با تو واگو می کنند؟

دوست من. تو به من نگفتی که ترجمه ام از «وایت اسنک» 5 غلط فاحش دارد. نگو زبان نمی دانستی! تویی را می گویم که خود مترجمی! (گویی که من نیستم) من تنها دست و پا زده ام تا حسی از خود با تو به اشتراک بگذارم. با این همه گفتم، هیچ حرجی بر توی خواننده نیست. این منم که اشتباه کرده ام و بازهم می کنم. چون چاره ای جز ذبح زیسته هایم در معبر زمان ندارم. باید جایی خواب هام را تعبیر کنم. جایی رویاهام را بکشم. خاطراتم را به آب دهم. تو می توانی زیسته ها را نخوانی. من نمی توانم زیستن هام را به باد ندهم.

معركه

2009-02-02T16:05:00.001+03:30

زنجير را 4 دور چرخاند. بالا تنه اش نماي آهني گرفت. انگار لباسي از زنجير برش كرده بود. نوچه كمك كرد تا زنجير خوب دور بدنش قفل شود و بعد بلندگوي بوقي را برداشت و گفت: مرداي جمع بلند بگن ابالفضل.
يك دور آدم جمع شده بود و معركه به راه افتاد. صداي ضبط شده مرشد «علي گويم» آغاز كرد. پهلوان كت بسته ميدان را گز مي كرد و چندي يك بار فرياد مي زد:«ابالفضل». ميان جمعي تك و توك همراهي اش مي كردند و هنوز زورورزي هايش آغاز نمي گرفت. گمانم قديم، اين ابتدا را كه حالا من مي ديدم رجز خواني مي گفتند:
صفاي قدم جوونمردا، پهلوونو مهمون كن به يك يا علي
- يا علي
نبينم روز درموندگيتو، صدا كن يا حسين
- يا حسين
مرشد از دستگاه پخش غوغا مي كرد كه: من مشتعل عشق علي ام ... و نوچه هر از چند بار فرياد مي كرد: بر چشم بد لعنت
- بيش بار

غرش صداي خش دارش مي گفت كه حالا وقت نبرد با زنجيرهاست: «علي ي ي ي» جمعيت سكوت كرد. حالا مرشد دستگاه پخش بيشتر جولان مي داد. بلندگو هم در دست نوچه قبضه بود. برابر زنجيرها، 4 دور آدم گرد پهلوان ميدان ساخته بودند. دختر بچه پهلوان گوشه اي يافته و چشم از پدر بر نمي داشت. حالا اذكار بر دهان پهلوان قطار بود. يك به يك مي بافت و بر زنجير زور مي زد.
زهرا
ابالفضل
علي
حسين
ميان نعره هاي پهلوان، نوچه براي خودش حكايتي داشت. خيلي ها بودند دور ميدان معركه گيري كه ذكر مي گفتند و در دل تشويش داشتند اما نوچه آرام بود و گه گدار مي لاييد: «مرداش بگن يا علي ي ي ي»

زنجير باز نمي شد و تا لايه هايي بر بازوان پهلوان فرو رفته بود. مي گشت و مي چرخيد و بر زنجيرها مي فشرد. نبرد ادامه داشت. حالا كمي آرام گرفته بود و مي شد از چشم هايش فهميد كه قصه همچنان ادامه دارد. دهان بلندگو را از دستان نوچه اش ربود. به سختي بر لب گذاشت و آرام گفت:«روز بد نبيني جوون، پهلوون برا زن و بچه ش نون مي بره، رو سياهي شو نخواه» بلندگو را رها كرده - نكرده غريد: «علي ي ي ي»
اين بار رها نمي كرد. صورتش سرخ بود و گويي اين زور آخر است. يا زنجيرها مي گسلند و يا رشته جانش. راه سومي نيست. فرياد يا علي جمع و شور صداي مرشد دستگاه پخش به هم مي آميخت. نوچه همچنان آرام مي لاييد و جمع را دم مي داد كه:«علي يارت پهلوون، يا علي ي ي ي»

رشته ها از هم گسيختند. پهلوان بر زانو نشست و نيمه جان گفت:« حالا اگه مولات عليه، اگه خون مرد تو رگاته، به كوري چشم اون نامردي كه منتظر بود قلب پهلوون وايسته، كرمتو بيار تو ميدون ابالفضل، هر چه همت ته يا علي بگو و پهلوونو و دخترشو شاد كن.»

دسته دسته مي گريختند. برخي پا پيش مي گذاشتند و از جيب تحفه اي نثار پهلوان مي كردند. عده اي بر بازوان زخمش بوسه اي حواله مي دادند و گروهي وردي بر گوشش زمزمه. آخرين حرفي كه گفت اين بود:« والله پول دوا - درمون مي ديم جوونمرد. پهلوونو نا اميد نكن»

عكس از وبلاگ گاف